آیا دیه زن و مرد مساوی میباشد؟ دلیل آیت اللّه صانعی بر تساوی دیه زن و مرد چیست؟

پاسخگویان
0 10

25 دقیقه

در مورد دیه زن آیهای که به صراحت مقدار آن را مشخص کند نداریم. در مورد قصاص قرآن میفرماید: یَـََّأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِصَاصُ فِی الْقَتْلَی الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَ الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَ الاْ ?ُنثَیَ بِالاْ ?ُنثَیَ;(بقره،۱۷۸) ای کسانی که ایمان آوردهاید، درباره کشتگان، بر شما ]حق[ قصاص مقرر شده: آزاد عوض آزاد و بنده عوض بنده و زن عوض زن…

وَکَتَبْنَا عَلَیْهِمْ فِیهَآ أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَیْنَ بِالْعَیْنِ وَالاْ ?َنفَ بِالاْ ?َنفِ وَالاْ ?ُذُنَ بِالاْ ?ُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاص…;(مائده،۴۵) و در ]تورات[ بر آنان مقرر کردیم که جان در مقابل جان و چشم در برابر چشم و بینی در برابر بینی و گوش در برابر گوش و دندان در برابر دندان میباشد و زخمها ]نیز به همان ترتیب[ قصاص دارند…

آیت اللّه صانعی در پاسخ پرسشی در مورد تفاوتهای حقوق زن و مرد، میگوید: به نظر بنده هیچ تفاوتی بین زن و مرد نیست، تبعیضی هم که نمیبینیم، از نظر فقهی معتقدیم دیه زن و مرد مسلمان برابر است و مقدس اردبیلیهم وقتی به این بحث میرسند با تمام قداستش و فقهش میفرماید: من به روایتی دست نیافتم که دیه زن را نصف دیه مرد بداند. بنده هم در این مورد نوشتم و تعجب کردم از این که مقدس اردبیلیچرا این طور میگوید، امّا در سال بعد و پس از مطالعه بیشتر گفتم حق با ایشان است و دیه زن و مرد را مساوی دانستم.(s13810910.htm new/ far/ www.saanei.org/// http: سؤالاتی پیرامون حقوق زنان.)

قبل از پرداختن به اقوال فقها در مورد دیه زن و بررسی ادلّه آن، این نکته قابل توجه است که مسأله دیه صرفاً یک امر اقتصادی است و ملاک ارزیابی انسان نیست; لذا دیه یک دانشمند و مبتکر با یک کارگر ساده و بی سواد برابر است. معیار ارزش انسان به تقوا است. إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَغکُم(حجرات،۱۳) ارزیابی متعلق به جان آدمی است و جان نه از بین میرود و نه مقتول واقعی میشود تا در نتیجه مورد دیه واقع شود.(ر.ک: زن در آئینه جلال و جمال، آیت اللّه جوادی آملی، ص ۴۰۰ـ۴۰۴٫)

اقوال فقها:

نصف بودن دیه زن، از مسائلی است که مورد اتفاق فقهای شیعه و اهل سنت است و همه مسلمانان قبول دارند و میان اهل سنت، تنها ابن علیه و اصم به تساوی دیه زن و مرد معتقدند.

به فتاوای برخی از فقهای بزرگ اشاره میشود:

۱٫ شیخ مفید: دیه المرأه و هی نصف من دیات الرجال; دیه زن با مرد تا ثلث، برابر است. پس از ثلث، نصف دیه مرد است.(المقنعه، شیخ مفید، ص ۷۴۷، دفتر انتشارات اسلامی.)

۲٫ شیخ طوسی: دیه المرأه نصف دیه الرجل و به قال جمیع الفقهأ و قال ابن علیه و الاصم: هما سوأ فی الدیه. دلیلنا: اجماع الفرقه، و ایضاً روی عمرو بن حزم ابن النبیقال: دیه المرأه علی النصف من دیه الرجل. و روی معاذ نحو هذا عن رسول اللهو هو اجماع الامه. و روی ذلک عن علیو عن عمر و ابن عباس و زید بن ثابت و لا مخالف لهم; دیه زن نصف دیه مرد است و نظر همه فقهای اهل سنت، همین است. ابن علیه و اصم گفتهاند: دیه زن و مرد یکسان است.

دلیل ما، اجماع شیعه است. و نیز، عمرو بن حزم از پیامبر۶ روایت کرده، که آن حضرت فرمود: دیه زن نصف دیه مرد است. معاذ نیز همین روایت را از پیامبر۶ نقل کرده است. این مسأله، اجماع امت اسلام است. این مسأله از حضرت علی، عمر، ابن عباس و زید بن ثابت هم روایت شده و مخالفی برای آن نیست.(الخلاف، شیخ طوسی، ج ۵: ص ۲۵۴، دفتر انتشارات اسلامی.)

دیه المرأه علی النصف من دیه الرجل اجماعاً الاّ ابن علیه و الاصم فانهما قالا: هما سوأ; دیه زن نصف دیه مرد است به اتفاق همه علمای شیعه و اهل سنت، مگر ابن علیه و اصم که گفتهاند: دیه زن و مرد مساوی است.(المبسوط، شیخ طوسی، ج ۷، ص ۱۴۸، المکتبه المرتضویه / ر.ک: النهایه، شیخ طوسی، ص ۷۴۷، دارالاندلس، بیروت.)

۳٫ محقق حلی: دیتها نصف دیه الرجل; دیه زن نصف دیه مرد است(شرایع الاسلام، محقق حلی، ج ۴، ص ۹۳۷، انتشارات استقلال.)

۴٫ علامه حلی: و امّا دیه المرأه المسلمه الحره فنصف دیه الحر المسلم; دیه زن مسلمان حرّ، نصف دیه مرد است.(قواعد الاحکام، علامه حلی، ج ۳، ص ۶۶۸، مؤسسه النشر الاسلامی.)

و المرأه من کلا الصنفین دیتها نصف دیه نظیرها من الرجال; دیه زنان مسلمان و کتابی، نصف دیه مرد است. ]دیه زن کتابی، نصف دیه مرد کتابی است و دیه زن مسلمان، نصف دیه مرد مسلمان است.[(مختلف الشیعه، علامه حلی، ج ۹، ص ۴۳۷، دفتر انتشارات اسلامی.)

۵٫ شهید ثانی: دیتها نصف دیه الرجل; دیه زن نصف دیه مرد است.(شرح اللمعه، شهید ثانی، ج ۱۰، ص ۳۴، انتشارات داوری.)

۶٫ محقق اردبیلی: قوله: و یقتل بمثله الخ. دلیل قتل الحرّ هو عموم الآیه و الاخبار و کذا قتله بالحرّه اذا قتلها ولکن ترد ورثتها فضل دیه الحرّ عن دیه الحرّه الیه و هو نصف دیه کامله، و هی دیه الحرّ; فانها نصف الحرّ کما سیجیء و یدل علیه الاعتبار و الاخبار الکثیره جدّاً مثل حسنه الحلبی عن ابی عبداللّهفی الرجل یقتل المرأه متعمداً، فاراد اهل المرأه ان یقتلوه. قال: لهم ذلک اذا ادّوا الی اهله نصف الدیه و ان قبلوا الدیه فلهم نصف دیه الرجل و ان قتلت المرأه الرجل قتلت به لیس لهم الاّ نفسها و قال: جراحات الرجل و النسأ سوأ من المرأه و ان قتلت المرأه الرجل قتلت به لیس لهم الاّ نفسها و قال: جراحات الرجل و النسأ سوأ من المرأه و الرجل و موضحه المرأه بموضحه الرجل و اصبع المرأه باصبع الرجل، حتی تبلغ الجراحه ثلث الدیه، فاذا بلغت ثلث الدیه اضعف دیه الرجل علی دیه المرأه…. و فی هذه الادّله، من الایه و الاخبار دلاله علی قتل الرجل بالمرأه مع الردّ; دلیل کشتن مرد آزاد ]که مرد آزاد را کشته[ عموم آیه قرآن ]وَکَتَبْنَا عَلَیْهِمْ فِیهَآ أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْس…(مائده،۴۵)[ و اخبار است و نیز مرد آزاد در برابر زن آزاد که او را کشته است، کشته میشود; ولی زیادی دیه مرد از دیه زن، که نصف دیه کامل (دیه مرد) است به وارثان زن پرداخت میشود; چون دیه زن نصف دیه مرد است. برای نصف بودن دیه زن، اخبار فراوانی داریم مانند حسنه حلبی که از امام صادقدر مورد مردی که زنی را عمداً کشته و خانواده زن میخواهند او را قصاص کنند، پرسید. امام فرمود: برای خانواده زن چنین حقی هست. هنگامی که نصف دیه مرد را به خانواده مرد پرداخت کند. و اگر خانواده زن خواستند، دیه بگیرند، نصف دیه مرد را میگیرند. و اگر زن مردی را بکشد، تنها قصاص میشود. دیه جراحات زن و مرد مساوی است تا به ثلث دیه مرد برسد، در این صورت دیه زن نصف میشود… مؤلف پس از نقل روایات صحیحه، که در روایات ذکر میشود، میگوید: این آیات و روایات، دلالت میکند بر این که مرد در برابر زن کشته میشود با پرداخت نصف دیه مرد.(مجمع الفائده، محقق اردبیلی، ج ۱۴، ص ۴۷ و ۴۸، دفتر انتشارات اسلامی.)

و نیز میفرماید: و تتساوی المرأه و الرجل فی دیات الاعضأ و الجراح حتی یبلغ ثلث دیه الرجل ثم یصبر علی النصف; دیه زن و مرد در اعضأ و جراحت مساوی است تا به ثلث دیه مرد برسد، در این صورت دیه زن، نصف میشود.(همان، ص ۴۶۷٫)

۷٫ فقیه بزرگوار شیخ محمد حسن نجفی (صاحب جواهر) و کیف فلاخلاف و لا اشکال نصاً و فتویً فی انّ دیه المرأه الحرّه المسلمه، صغیره کانت او کبیره، عاقله او مجنونه، سلیمه الاعضأ او غیر سلیمتها، علی النصف من جمیع الاجناس المذکوره فی العمد و شبهه و الخطأ بل الاجماع بقسمیه علیه، بل المحکی منها مستفیض او متواتر کالنفوس بل هو کذلک من المسلمین کافه الاّ من ابن علیه و الاصم فقالا: هی کالرجل و قد سبقها الاجماع و لحقهما، بل لم یعتد بخلافهما من حکی اجماع الامه غیر مشیر الیهما و لا بأس به; از نظر روایات و فتاوای فقها، هیچ خلاف و اشکالی نیست که دیه زن حرّ مسلمان، خواه صغیر باشد یا کبیر، عاقل باشد یا مجنون، اعضایش سالم باشد یا غیرسالم، نصف دیه مرد است در قتل عمد، شبه عمد و خطا، در همه اجناس ذکر شده. اجماع محصّل و منقول بر این حکم داریم و اجماع منقول مستفیض یا متواتر است. همانند نصوص که مستفیض یا متواتر است. از این بالاتر، مسأله مورد اتفاق همه مسلمانان است مگر ابن علیه و اصم، که گفتهاند: دیه زن و مرد برابر است، در حالی که قبل و بعد از این دو نفر، مسأله مورد اتفاق است.

و کسانی که اتفاق مسلمانان را بر این مسأله نقل کردهاند، بدون این که اشاره به این دو نفر کنند، گویا برای این دو نفر، ارزشی قایل نشدهاند.(جواهر الکلام، محمد حسن نجفی، ج ۴۳، ص ۳۲، دارالکتب الاسلامیه.)

۸٫ امام خمینی: (مسأله ۲۷): تتساوی المرأه و الرجل فی الجراح قصاصاً و دیه حتی تبلغ ثلث دیه الحرّ فینتصف بعد ذلک دیتها; دیه زن و مرد در جراحت و زخم، از نظر قصاص و دیه، یکسان است، تا به نصف دیه حرّ برسد، پس از آن، دیه زن نصف میشود.(تحریر الوسیله، امام خمینی;، ج ۲، ص ۵۰۳، دفتر انتشارات اسلامی.)

۹٫ آیه اللّه خویی: (مسأله، ۲۱) دیه المرأه الحرّه المسلمه نصف دیه الرجل الحرّ المسلم، من دون خلاف بین الاصحاب بل ادعی علیه الاجماع بقسمیه مستفیضاً، بل هو کذلک بین کافه المسلمین الاّ ابن علیه و الاصم و تدل علی ذلک عده روایات; دیه زن حرّ مسلمان، نصف دیه مرد حرّ مسلمان است، این مسأله هیچ مخالفی از امامیه ندارد، بلکه نقل اجماع محصّل و منقول در مورد آن، مستفیض است، از این بالاتر، مسأله مورد اتفاق همه مسلمانان است، مگر ابن علیه و اصم. و روایات متعددی بر این مسأله دلالت دارد.(مبانی تکلمه المنهاج، آیت اللّه خویی، ج ۲، ص ۲۰۵، دارالهادی، قم / جهت اطلاع از دیگر اقوال فقها، ر.ک: الینابیع الفقهیه، ج ۲۴ و ۲۵ و ۴۰٫)

روایات:

۱٫ صحیحه عبداللّه بن مسکان عن ابی عبداللّهقال: اذا قتلت المرأه رجلاً قتلت به و اذا قتل الرجل المرأه، فان ارادوا القود ادّوا فضل دیه الرجل و اقادوا بها و ان لم یفعلوا قبلوا الدیه دیه المرأه کامله و دیه المرأه نصف دیه الرجل; اگر زنی مردی را ]به عمد[ بکشد، کشته میشود. و اگر مرد زنی را کشت، در صورتی مرد قصاص میشود که زیادی دیه مرد را پرداخت کنند، و اگر نخواستند قصاص کنند، دیه کامل زن را میگیرند. دیه زن نصف دیه مرد است.(تهذیب الاحکام، شیخ طوسی، ج ۱۰، ص ۱۸۱، ح ۲، دارالکتب الاسلامیه / وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج ۱۹، ص ۱۵۱، باب ۵ ابواب دیات النفس، ح ۱، کتابفروشی اسلامیه.)

۲٫ صحیحه عبداللّه بن سنان قال: سمعت اباعبداللّهیقول فی رجل قتل امرأته متعمداً فقال: ان شأ اهلها ان یقتلوه یردوا الی اهله نصف الدیه و ان شاؤا اخذوا نصف الدیه خمسه الآف درهم و قال فی امرأه قتلت زوجها متعمده فقال: ان شأ اهله ان یقتلوها قتلوها و لیس یجنی احد اکثر من جنایته علی نفسه; عبداللّه بن سنان میگوید: شنیدم امام صادقدر مورد مردی که زنی را عمداً کشته، فرمود: اگر اهل زن بخواهند قصاص کنند، باید نصف دیه مرد را به بستگان مرد، پرداخت کنند، و اگر نمیخواهند قصاص کنند نصف دیه، پنج هزار درهم نقره، میگیرند. حضرت در مورد زنی که به عمد شوهرش را کشته فرمود: اگر اهل مرد بخواهند قصاص کنند، زن را میکشند و کسی بیش از جنایتی که بر او وارد

شده، نمیتوانند به دیگران صدمه وارد سازند.(تهذیب الاحکام، ج ۱۰، ص ۱۸۱، ح ۴ / وسائل، ج ۱۹، ص ۱۵۱، ح ۲٫)

۳٫ صحیحه حلبی، عن ابی عبداللّهقال: سئل عن رجل قتل امرأه خطأ و هی علی رأس الولد تمخض. قال: علیه الدیه خسمه الآف درهم و علیه للذی فی بطنها غره و صیف او وصیفه او اربعون دیناراً; از امام صادقدر مورد مردی که به خطا زنی را که در آستانه وضع حمل است کشته، سؤال شد، آن حضرت فرمود: دیه آن زن را که پنج هزار دینار نقره است، بر عهده قاتل میباشد. و به خاطر کشتن جنین، یک اسب یا چهل دینار طلا بر عهده قاتل است.(تهذیب الاحکام، ج ۱۰، ص ۱۸۵، ح ۲۲ / وسائل ج ۱۹، ص ۱۵۱، ح ۳٫)

۴٫ صحیحه محمد بن قیس، عن ابی جعفر۷ فی الرجل یقتل المرأه، قال: ان شأ اولیاؤها قتلوه و غرموا خمسه آلاف درهم لاولیأ المقتول و ان شأوا اخذوا خمسه آلاف درهم من القاتل; از امام باقر۷ در مورد مر

مطالب مرتبط

ارسال یک پاسخ

توجه داشته باشید: آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

نظر شما پس از تایید مدیر منتشر خواهد شد.