تفسیر این آیه را بیان کنید: إِنَّ اللَّهَ لا یَستَحْی أَن یَضرِب مَثَلاً مَّا بَعُوضهً فَمَا فَوْقَهَا

0 51

توجه به شأن نزول این آیه می تواند راهگشای ما در دریافت پاسخ مناسب به این سؤال باشد.

 در شأن نزول این آیه آمده که هنگامی که خداوند در آیات گذشته پیرامون منافقین، دو مثال برای آن ها بیان کرد: «مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ ناراً». (۱)  و «أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّماءِ ». (۲) منافقین گفتند خداوند برتر و بالاتر از این است که چنین مثال هایی بزند، و از این راه در وحی بودن قرآن اظهار تردید کردند، در این موقع آیه فوق نازل شد و به آن ها پاسخ گفت. بعضی دیگر گفته‏ اند:

هنگامی که در آیات قرآن، مثل هایی به «ذباب» (مگس) و «عنکبوت» نازل گردید، جمعی از مشرکان این موضوع را بهانه قرار داده زبان به انتقاد گشودند و مسخره کردند که این چگونه وحی آسمانی است که سخن از «عنکبوت» و «مگس» می‏گوید؟ آیه فوق نازل شد و به آنها جواب داد. (۳)

با توجه به شأن نزول فوق باید بگوییم که یکی از روش‏های تعلیم و تربیت، استفاده از مثال‏های مناسب است.

قرآن کریم مکرر از این روش برای بیان حقایق و تربیت و هدایت مردم استفاده کرده است.

مثال مناسب چند فایده و نتیجه دارد:

اول آن ‏که حقایق نامحسوس و علمی را به صورت محسوس مجسّم می‏کند، در نتیجه، مطالبی را که دانش‏پژوهان به سختی درک می‏کنند برای آنان زودفهم و آسان‏فهم می‏سازد، و نیز مطالب علمی پیچیده را برای عموم مردم ساده می‏سازد.

دوم آن‏که مثال‏های جالب و زیبا تأثیر زیادی بر روح و روان انسان دارد و او را به عمل تشویق می‏کند و گاهی بهانه ‏تراشی‏های افراد لجوج را خاموش می‏سازد.

قرآن کریم، برای نشان دادن ناتوانی مشرکان از مثال مگس، و برای نشان دادن ضعف تکیه‏گاه‏های بت‏پرستان از مثال خانه‏ی عنکبوت استفاده کرده  و برای نشان دادن حیرت و سرگردانی منافقان، به شب تاریک و رعد و برق و رگبار مثال زده است و …

از این روست که در آیه‏ی فوق می‏فرماید: خدا شرم ندارد که هر گونه مثالی بزند و حتی به حیوان کوچکی مثل پشه یا ریزتر از آن یا بزرگ‏ تر از آن، تا حقایق را روشن سازد.

آری بیان حقایق به وسیله‏ی مثال‏های حق، نه تنها شرم ندارد، بلکه نوعی هنرنمایی در سخن گفتن است.

در این آیه بیان شده که مؤمنان می‏دانند مثال‏های الهی، حق و از طرف پروردگار است. حق بودن مثال به آن است که حقایق را به‏ خوبی روشن‏ می‏سازد و مثال دروغین و غیرمنطبق با واقع نیست، بلکه اگر در آن دقت شود، انسان را به حق می‏رساند.

مثال‏های قرآن جلوه‏ای از «ربوبیت» خداست؛ یعنی وسیله‏ای برای پرورش و هدایت و راه‏نمایی انسان‏هاست.

اما کافران که افرادی بهانه‏جو و بهانه‏تراش‏اند، به جای آن‏که در مثال‏های حقّ خدا دقت کنند و مقصود را دریابند، ایراد می‏گیرند و تردید می‏کنند و می‏گویند: مقصود خدا از این مثال‏ها چیست؟ این مثال‏ها برای گروهی هدایت‏گر و برای گروهی گمراه کننده است.

در این آیه اشاره شده که هدایت و گمراهی به خود انسان و مسیری که انتخاب می‏کند بستگی دارد؛ یعنی کردار و عقاید و مسیر فکری و عملی انسان زمینه‏ساز پذیرش هدایت یا گمراهی است وگرنه کسی در پیمودن راه گمراهی مجبور نیست. اگر انسان مسیر ایمان و حق را انتخاب کند، در اثر توجه به آیات قرآن، هدایت بیش‏تری می‏یابد ولی اگر نافرمانی نماید و مسیر فسق و کفر را انتخاب کند و به کژراهه برود، هر چه بیش‏تر آیات الهی را بشنود لجاجت بیش‏تری می‏کند و گمراه‏تر می‏شود. (۴)

چنانکه شاعر می گوید:

          باران که در لطافت طبعش خلاف نیست             در باغ لاله روید و در شوره زار خس

بنا بر این معنای اینکه خداوند متعال فاسقان را گمراه می کند این نیست که خداوند متعال از ابتدا اراده گمراه نمودن آن ها را داشته باشد؛ بلکه اراده اولیه خداوند بر هدایت همه موجودات تعلق گرفته است؛ اما اگر کسی خودش را از صراط مستقیم  گمراه نمود و با لجاجت و تکبر راه فسق و فجور را در پیش گرفت، خداوند متعال هم به عنوان مجازات وی، توفیق نجات و هدایت را از وی سلب می نماید و رحمت خود را از وی قطع می کند و شخص فاسق در فسق و فجور خود غرق می شود (۵) چنانکه در یکی دیگر از آیات خداوند متعال می فرماید:« فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُم؛ (۶) پس چون [از حق‏] برگشتند، خدا دل هایشان را برگردانید».

پی نوشت ها:

۱. بقره (۲) آیه ۱۷.

۲. همان، آیه ۱۹.

۳. آیت الله مکارم شیرازی ، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیه ، ۱۳۷۴ش، ج‏۱، ص ۱۴۵.

۴. رضایی اصفهانی، محمد علی و جمعی از پژوهشگران‏ ، تفسیر قرآن مهر، قم، انتشارات  تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص ۲۰۷.

۵. علامه طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۷ق ، ج‏۱۲، ص ۵۳.

۶. صف (۶۱) آیه ۵.

منبع: مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی

ارسال یک پاسخ

توجه داشته باشید: آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

نظر شما پس از تایید مدیر منتشر خواهد شد.