مواسات چیست؟

0 1,091

مواسات [۱] مانند «اُسوه» ، از مادّه «أسو» است . این مادّه بر درمان و تیمار و اصلاح کردن ، دلالت دارد ، و «واسَیْتُه» ساخت دیگرى است از «آسَیْتُه» . فیروزآبادى در معناى «مواسات» مى گوید :

آساهُ بِمالِهِ مُواساهً : أنالَهُ مِنهُ وجَعَلَهُ فیهِ اُسوَهً ، و لا یَکونُ ذلِکَ إلّا مِن کَفافٍ ، فَإِن کانَ مِن فضلَهٍ ، فَلَیسَ بِمُواساهٍ . [۲]

[عبارتِ] «آساه بماله مواساهً» ، یعنى : از مال خود به او بخشید و او را در آن شریک گردانید . و مواسات ، در جایى است که شخص از کفاف (مورد نیاز) خود ، به کسى ببخشد ، و اگر از اضافه کفافش بدهد ،مواسات نیست .

ازهرى با افزودن معنایى دیگر براى «مواسات» مى نویسد :

یُقالُ : هُوَ یُؤاسى فى مالِهِ ، أى یُساوى ، و یُقالُ : رَحِمَ اللّهُ رَجُلاً أعطى مِن فَضلٍ ، وواسى مِن کَفافٍ ؛ مِن هذا . [۳]

گفته مى شود : «هو یُؤاسى فى ماله» ، یعنى : مال خود را به طور مساوى تقسیم مى کند (مى بخشد) . نیز گفته مى شود : «رحم اللّه رجلاً أعطى من فضل و واسى من کفاف» ، یعنى : خدا رحمت کند مردى را که از اضافه بر نیازش ببخشد و از کفاف خود کمک کند !

بنا بر این، همدردى با دیگران و شریک ساختن آنان در بهره گیرى از مواهب زندگى، از آن جهت که نوعى درمان و اصلاح اجتماعى است ، «مواسات» نامیده مى شود.

نکته قابل توجّه در «مواسات مالى»، این است که شرط تحقّق آن ، نیازمند بودن شخص به چیزى است که در اختیار دیگران مى گذارد .

به بیان روشن تر ، کمک کردن به دیگران ، سه درجه دارد که هر یک ، عنوانى خاص و ارزشى متفاوت با دیگرى دارد :

درجه اوّل : کمک کردن به نیازمندان از اضافه بر نیاز خود . این نوع از کمک کردن ، با توجّه به چگونگى آن ، «انفاق» ، «اهدا» ، «صدقه» و «سخا» و امثال آن نامیده مى شود .

درجه دوم : شریک کردن نیازمندان با خویش و سهیم کردن آنها در آنچه خود بدان نیازمند و علاقه مند است . این نوع کمک رسانى ، «مواسات» نامیده مى شود .

درجه سوم : واگذار کردن همه آنچه خود بدان نیاز دارد ، به دیگران . این نوع از کمک رسانى ، از بالاترین ارزش هاى اخلاقى شمرده مى شود و «ایثار» نام دارد .

مواسات ، در حدیث

در احادیث اسلامى ، منطبق بر ریشه لغوى آن است ، بدین معنا که این کلمه ، گاه در سهیم کردن دیگران با خود در بهره گیرى از مواهب زندگى و امکانات مادّى مورد نیاز خویش ، و گاه در رعایت عدالت در برخورد با دیگران ، به کار مى رود .

تأسّى ومواسات ، با عنایت به ریشه لغوى آنها ، دو ره نمود مهمّ فرهنگى اسلام در جهت ایجاد اصلاحات اخلاقى ، اقتصادى و حقوقى در جامعه اند .

تأسّى جستن به کسانى که از غناى اخلاقى برخوردارند و تلاش نمودن براى همسان سازى خود با آنان ، از فقر اخلاقى مى کاهد ، چنان که «مواسات» به معناى اوّلش ، فاصله طبقاتى را کاهش مى دهد و به معناى دومش ، زمینه ساز برخوردارى همگان از حقوق عادلانه و یکسان خواهد بود .

با عنایت به این تفسیر از «مواسات» ، چند نکته در احادیث این بخش ، قابل توجّه اند :

۱ . انواع مواسات

اشاره کردیم که «مواسات» در احادیث اسلامى ، دو معنا دارد :

الف ـ همدردى با دیگران در نیازها و مشکلاتشان و سهیم ساختن آنان در بهره گیرى از امکانات زندگى خویش ، چنان که در حدیثى از امام صادق علیه السلام در بیان سپاهیان خرد و نادانى ، آمده است :

وَ المُواساه و ضِدّهَا المَنع . [۴]

ومواسات ، که ضدّ آن ، منع است .

شایان ذکر است که این معنا ازمواسات، دو نوع دارد : یکى مواسات با مال و امکانات مادّى [۵] و دیگرى مواسات با جان به هنگام خطر . [۶]

ب ـ رعایت حقوق دیگران به طور یکسان . این معنا از مواسات نیز انواع فراوانى دارد ، مانند :مواسات در حکومت (به معناى عدالت اجتماعى و برخورد یکسان با یکایک افراد جامعه) ، مواسات در قضاوت (به معناى عدالت قضایى و برخورد یکسان با طرفین دعوا) ، مواسات در تعلیم (به معناى عدالت آموزشى و برخورد مساوى با همه دانش آموزان) و مواسات در خانواده (به معناى رعایت مساوات در ابراز محبّت به فرزندان) . [۷]

۲ . دلیل تأکید برمواسات مالى

بررسى احادیث این بخش ، نشان مى دهد که بیشتر احادیث «مواسات»، درباره مواسات مالى است . از این رو ، این سؤال ، قابل طرح است که دلیل این همه تأکید برمواسات مالى چیست؟ آیا اهمّیت و ارزش این نوع، بیش از سایر انواع آن است ؟

پاسخ ، این است که برخى از انواع مواسات غیر مالى (مانند مواسات با جان) ، نه تنها ارزششان ازمواسات مالى کمتر نیست ، بلکه بى تردید ، از ارزش بیشترى برخوردارند . بنا بر این ، دلیل تأکید احادیث اسلامى بر مواسات مالى ، به دلیل نیاز بیشتر جامعه به فرهنگ شدن این نوع مواسات است .

از سوى دیگر ،مواسات مالى ، مقدّمه مواسات جانى است و کسى که نمى تواند دیگرى را در مال خود سهیم کند ، بى تردید ، براى حفظ جان او ، خود را به خطر نمى افکند .

۳ . راه گسترش فرهنگ مواسات در جامعه

تأمّل در احادیث فصل سوم ، نشان مى دهد که ارزش اخلاقى «مواسات» ، به دو ریشه باز مى گردد :

اوّل . اصالت و شرافت خانوادگى ، که زمینه رشد همه فضایل اخلاقى و از جمله آن است و به فرموده امام على علیه السلام :

إنَّ مُواساهَ الرِّفاقِ مِن کَرَمِ الأَعراقِ . [۸]

مواسات نسبت به دوستان (رفیقان) ، از بزرگوارى تبار است .

دوم . اعتقادات دینى . بدون اعتقاد به دین ، روح خودخواهى و منفعت طلبى انسان ، مانع از مواسات و بالاتر از آن ، مانع از ایثار مى گردد ؛ چرا که اگر جهان ، فاقد شعور و معنا و تهى از حضور خداوند باشد ، ارزش هاى اخلاقى نمى توانند مفهوم واقعى داشته باشند .

بر این اساس ، تقویت بنیاد خانواده و مذهب ، تنها راه گسترش فرهنگ مواسات و نوع دوستى در جامعه است .

۴ . برکات مادّى و معنوى مواسات

فصل چهارم ، اختصاص به تبیین آثار و برکات مادّى و معنوى مواسات دارد . از نگاه احادیث اسلامى ،مواسات مالى ، موجب بقاى محبّت و پیوند برادرى ، برکت یافتن مال و زیاد شدن روزى مى شود و برجسته ترین اثر مادّى آن ، ریشه کن شدن فقر و نیاز از جامعه بشرى است ، چنان که امام باقر علیه السلام مى فرماید :

أما لَو فَعَلتُم مَا احتَجتُم . [۹]

اگر یاریگرى مى کردید ، نیازمند نمى شدید .

همچنین از نظر معنوى  یکى از اصول درستى نظام دین و یکى از عوامل اجابت دعاست و طبق فرموده امام صادق علیه السلام ، مهم ترین اثر معنوى آن ، این است که شخص مواسات کننده ، مشمول این مژده الهى مى گردد که :

«یَـأَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَـلـءِنَّهُ * ارْجِعِى إِلَى رَبِّکِ رَاضِیَهً مَّرْضِیَّهً * فَادْخُلِى فِى عِبَـدِى * وَ ادْخُلِى جَنَّتِى . [۱۰]

اى نفْس آرام یافته! خشنود و خداپسند ، به سوى پروردگارت باز گرد ، و در میان بندگان من در آى ، و در بهشت من ، داخل شو»  .
[۱] همچنان که در عربى به معانى متعدّد و متفاوت به کار رفته است ، در فارسى نیز معادل هاى مختلف گرفته است ، که عبارت اند از : فداکارى ، از خود گذشتگى ، نیکخواهى ، خیراندیشى ، خیررسانى ، حمایت ، رعایت ، به یک چشم دیدن ، غمخوارى ، همدردى ، شریک ساختن ، و … (ر . ک : لغت نامه دهخدا ، فرهنگ جامع کاربردى فرزان ، فرهنگ معاصر عربى ـ فارسى) .

[۲]  . القاموس المحیط : ج ۴ ص ۲۹۹ .

[۳]  . معجم تهذیب اللغه : ج ۱ ص ۱۶۳ .

[۴]  . الکافى : ج ۱ ص ۲۲ ح ۱۴ .

[۵]  . ر . ک : دانش نامه میزان الحکمه : ج ۳ ص ۴۳۷ (مواسات با مال) .

[۶]  . ر . ک : دانش نامه میزان الحکمه : ج ۳ ص ۴۴۱ (مواسات در جنگ) .

[۷]  . ر . ک : دانش نامه میزان الحکمه : ج ۳ ص ۴۳۷ (فصل دوم : انواع مواسات) .

[۸]  . ر . ک : دانش نامه میزان الحکمه : ج ۳ ص ۴۵۰ ح ۱۷۴۳ .

[۹]  . ر . ک : دانش نامه میزان الحکمه : ج ۳ ص ۴۵۸ ح ۱۷۵۳ .

[۱۰]  . فجر : آیه ۲۷ـ۳۰ .

 

ارسال یک پاسخ

توجه داشته باشید: آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

نظر شما پس از تایید مدیر منتشر خواهد شد.