عوامل برکت و بی برکتی در زندگی

0 1,058

عوامل برکت و بی برکتی در زندگی

معنای برکت

واژه «برکت» در اصل از «بَرکَ البعیر» است. وقتی شتر روی زمین می نشیند و سینه اش به زمین می رسد و به حالت ثبات و قرار می رسد، عرب می گوید: «بَرکَ البعیر.» از اینرو برکت با خود معنای ثابت بودن را دارد. همچنین برکت به معنای رشد و نمو و زیاد شدن است. (۱)
بنابراین در تبیین و درک معنای برکت، دو کلیدواژه اساسی وجود دارد:
الف. پایداری و ثبوت؛
ب. فزونی و ازدیاد.
از اینرو برکت چنین معنا می شود: پدیدآمدن، پایداری و فزونی خیر در پدیده ها از سوی خداوند. به تعبیر دیگر برکت، خیری است که متناسب با ظرفیت و کارکرد هر پدیده ای، در آن نهاده می شود؛ مثلاً برکت در نسل، به فراوانی فرزندان نیکو است و برکت در وقت، این است که گستردگی کارهای انسان در زمان خاص، بیش تر از کار کسانی مانند او در همان مقدار از زمان باشد؛ همچنین همان گونه که برکت در هر پدیده ای متناسب با آن تعریف می شود، در هر پدیده نیز ممکن است به اعتبارهای مختلف، نمودهای گوناگون یابد؛ مثلاً غذا به اعتبار اینکه هدف از آن سیر شدن افراد باشد یا نرساندن زیان به خورنده آن یا شفای بیمار یا اینکه در باطن انسان نوری پدید آورد که او را به عبادت خدا توانا کند، برکت و خیر در آن نیز به صورتهای گوناگون رخ می نماید.

برکت در قرآن

واژه «برکت» در قرآن نیامده است؛ اما مشتقات «برک» در مجموع ۳۲ بار در قرآن آمده است: «برکات» (جمع برکت) سه مرتبه؛ (۲) «مبارک» ۱۲ بار؛ (۳) «بار کنا» ۶ مورد؛ (۴) «تبارک» ۹ مرتبه؛ (۵) «بارک» (۶) و «بورک» (۷) هر کدام یک مورد. ضمن اینکه آیاتی هم که با شرایطی وعده فزونی نعمت را طرح کرده، به موضوع برکت مرتبط است. (۸)
دیدگاه علامه طباطبایی رحمه الله
ایشان ابتدا با اشاره به نظر راغب می نویسند که برکت، ثبوت خیر خداوندی در چیزی است، و اگر در قرآن می فرماید: «لَفَتَحْنَا عَلَیهِمْ بَرَکَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالاَرْضِ»؛ (۹) «برکات را از آسمان و زمین بر آنها گشودیم.» برای این است که خیرات در زمین و آسمان قرار گرفته است؛ همچنان که آب در برکه جای می گیرد و مبارک، چیزی است که این خیر در آن باشد و آیه «هَذَا ذِکْرٌ مُبَارَکٌ اَنْزَلْنَاهُ» (۱۰) به همین معناست.
از آنجایی که خیرات الهی از مقام ربوبیتش به طور نامحسوس صادر می شود، و مقدار و عدد آن هم قابل شمردن نیست، از اینرو به هر چیزی که دارای زیاده غیر محسوسی است، می گویند: «این چیز، مبارک و دارای برکت است.» روایتی هم که می گویند: «هیچ مالی از صدقه دادن کم نمی شود» مقصودش همین نقصان غیرمحسوس است.
بنابر این، برکت به معنای خیری است که در چیزی مستقر و لازمه آن شده باشد؛ مانند برکت در نسل که به معنای فراوانی اعقاب یا بقای نام و دودمان است، و برکت در غذا که به معنای سیر کردن مردم بیش تری است، و برکت در وقت که به معنای گنجایش داشتن برای انجام کاری است.
از آنجا که غرض از دین، تنها سعادت معنوی و یا سعادت حسی است که به سعادت معنوی منتهی می شود، مقصود از برکت در زبان دین، آن چیزی است که در آن، خیر معنوی و یا مادی، منتهی به معنوی باشد؛ مانند آن دعایی که ملائکه در حق ابراهیم علیه السلام  کردند و گفتند: «رَحْمَهُ اللهِ وَبَرَکَاتُهُ عَلَیکُمْ اَهْلَ الْبَیتِ» (۱۱) که مراد از آن، برکت معنوی، مانند: دین، قرب خدا و سایر خیرات معنوی است و نیز برکت حسی، مانند:  مال، کثرت، بقای نسل و دودمان و سایر خیرات مادی است که برگشت آن به معنویات است.
علامه طباطبایی رحمه الله در پایان، چنین نتیجه می گیرند: «بنا بر آنچه گفته شد، معنای برکت مانند امور نسبی با اختلاف غرضها مختلف می شود؛ چون خیر بودنِ هر چیزی به حسب آن غرضی است که متعلق به آن می شود؛ مثلاً طعامی که انسان می خورد بعضی غرضشان از خوردن آن سیر شدن است، و برخی غرضشان از خوردن آن تنها حفظ سلامت است،… و عده ای دیگر غذایی را که می خورند به قصد شفا و بهبودی یافتن و رفع کسالت است، بعضی دیگر نظرشان از فلان غذا تحصیل نورانیتی است در باطن که بدان وسیله بهتر بتوانند خدای را عبادت کنند. پس وقتی غرضهای گوناگونی به عمل واحدی تعلق می گیرد معنای برکت در آن نیز مختلف می شود؛ ولی جامع همه آن معانی این است که خداوند خیر منظور را با وسیله قراردادن و برداشتن اسباب و موانع در آن غذا قرار داده [است] و در نتیجه غرض از آن حاصل می شود.» (۱۲)

تفاوت ثروت و برکت

نکته ای که شاید به ذهن خطور کند این است که آیا برکت و بی برکتی، همان فقر و ثروت نیست؟ زیرا برکت یعنی دارایی و دارا بودن و بی برکتی هم یعنی نداری و فقر؟!
در پاسخ می گوییم: برکت در لغت به معنای نما (نمو و رشد) و زیاد شدن نیز آمده است؛ (۱۳) ولی به نظر می رسد برکت و بی برکتی چیزی فراتر از ثروت و فقر باشد؛ زیرا همان گونه که مشاهده می شود، بسیاری از افراد، اگر چه درآمد و کسب خوبی دارند و طبق قاعده و حساب، باید زندگی آنها بدون کمبود و مشکلات مادی اداره شود؛ ولی مشاهده می کنیم که این گونه افراد، همیشه از فقر و نداری و کمبود در زندگی خود سخن می گویند و چه بسا از همین لفظ بی برکت بودن هم استفاده می کنند. در مقابل، افرادی هم هستند که با اینکه از درآمد چندان بالایی برخوردار نیستند؛ ولی با این حال، امور زندگی شان به راحتی و بدون مشکل سپری می شود و وقتی از آنها سؤال می شود که شما با این درآمد کم چگونه گذران زندگی می کنید؟ در پاسخ می گویند که پول و مال باید برکت داشته باشد.
بنابر این مشخص می شود که بین زیاد بودن و برکت داشتن فرق وجود دارد و آن، این است که طبق گفته علمای لغت، برکت، افزایشی است که در ظاهر دیده و لمس نمی شود؛ بلکه به معنای دوام داشتن و پایدار و ثابت بودن است.
نتیجه اینکه هر برکتی زیاد شدن و افزایش را به دنبال دارد؛ ولی هر افزایشی همراه برکت نیست؛ (۱۴) از اینرو برخی عالمان لغت، برکت را این گونه معنا کرده اند: «اَلْبَرَکَهُ دَوَامُ الشَّیء؛ (۱۵) برکت [یعنی] ماندگاری و تداوم یک چیز.»
طبق این مبنا می گوییم: برکت یعنی زیاد شدن و نه زیاد بودن و بی برکتی یعنی کم دوام بودن.
برکت یعنی خوش یمن بودن (۱۶) و بی برکتی یعنی گره افتادن در کارها. (۱۷)
برکت یعنی ریزش خیرات و خوبیها و بی برکت یعنی ایستا و بدون حرکت. (۱۸)
اکنون با توجه به مقدمات ذکر شده، به بررسی و ذکر برخی از مواردی می پردازیم که در احادیث و روایات به عنوان عوامل ایجاد کننده برکت یا بی برکتی است.

عوامل برکت در زندگی

۱. اطاعت و فرمانبرداری از خدا
خداوند در قرآن می فرماید: «وَلَوْ اَنَّ اَهْلَ الْقُرَی آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَیهِمْ بَرَکَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْارْضِ»؛ (۱۹) «اگر اهل شهرها و آبادیها ایمان می آورند و تقواپیشه می کردند،  برکات آسمانها و زمین را بر روی آنها می گشودیم.»
امام رضا علیه السلام  می فرماید: «خداوند به یکی از پیامبران خود چنین وحی فرمود: «اِذَا اُطِعْتُ رَضِیتُ وَاِذَا رَضِیتُ بَارَکْتُ وَلَیسَ لِبَرَکَتِی نَهَایهٌ؛ (۲۰) زمانی که بندگانم از من اطاعت کنند، راضی و خشنود می شوم و وقتی خشنود شوم، برکت را [بر آنها] نازل می کنم، که برای برکتم نهایتی نیست.»
حضرت علی علیه السلام  نیز فرمود: «فَمَنْ اَخَذَ بِالتَّقْوَی عَزَبَتْ عَنْهُ الشَّدَائِدُ بَعْدَ دُنُوِّهَا وَاحْلَوْلَتْ لَهُ الْاُمُورُ بَعْدَ مَرَارَتِهَا وَانْفَرَجَتْ عَنْهُ الْاَمْوَاجُ بَعْدَ تَرَاکُمِهَا وَاَسْهَلَتْ لَهُ الصِّعَابُ بَعْدَ اِنْصَابِهَا وَهَطَلَتْ عَلَیهِ الْکَرَامَهُ بَعْدَ قُحُوطِهَا وَتَحَدَّبَتْ عَلَیهِ الرَّحْمَهُ بَعْدَ نُفُورِهَا وَتَفَجَّرَتْ عَلَیهِ النِّعَمُ بَعْدَ نُضُوبِهَا وَوَبِلَتْ عَلَیهِ الْبَرَکَهُ بَعْدَ اِرْذَاذِهَا؛ (۲۱) کسی که تقوا را پیشه کند، سختیها پس از آنکه به او نزدیک شده اند از او دور می شوند،  امور پس از تلخیشان برایش شیرین می شوند و امواج متراکم [سختیها] گشایش می یابد و سختیها و مشکلات به وجود آمده، آسان می گردد. کرامت از دست رفته او باز می گردد، و رحمت گریزان از او، جلب می شود و نعمتها پس از فرو نشستن، به جوشش در می آید و برکت پس از کم شدنش، فزونی می گیرد.»

۲. رعایت انصاف و عدالت
حضرت علی علیه السلام  می فرماید: «بِالْعَدْلِ تَتَضَاعَفُ الْبَرَکَاتُ؛ (۲۲) رعایت عدالت، باعث افزایش برکتها خواهد شد.»
امام صادق علیه السلام  نیز فرمود: «اِنَّ النَّاسَ یسْتَغْنُونَ اِذَا عَدَلَ بَینَهُمْ وَتُنَزِّلُ عَلَیهِمُ السَّمَاءُ رِزْقَهَا وَتُخْرِجُ الْْاَرْضُ بَرَکَاتَهَا بِاِذْنِ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ؛ (۲۳) اگر بین مردم به عدالت رفتار شود، همه بی نیاز و دارا می شوند و آسمان روزیش را بر آنها نازل کرده و زمین برکاتش را به اذن خداوند خارج می کند.»

۳. پرداخت زکات
حضرت علی علیه السلام  به کمیل فرمود: «یا کُمَیل! اَلْبَرَکَهُ فِی مَالِ مَنْ آتَی الزَّکَاهَ وَوَاسَی الْمُؤْمِنِینَ وَوَصَلَ الْاَقْرَبِینَ؛ (۲۴)  ای کمیل! برکت در مال کسی است که زکات می پردازد و به افراد با ایمان رسیدگی و به خویشان خود کمک می کند.»

۴. زن، مایه برکت زندگی
پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: «تَزَوَّجُوا لِلرِّزْقِ فَاِنَّ لَهُنَّ الْبَرَکَه؛ (۲۵) برای رسیدن به رزق و روزی ازدواج کنید؛ زیرا برای زنان برکت [مقرر شده] است.» نیز فرمود: «اَعْظَمُ النِّسَاءِ بَرَکَهً اَیسَرَهُنَّ مَؤُونَهً؛ (۲۶) با برکت ترین زنان، کسانی هستند که خرجشان کم تر باشد.»

۵. شستن دستها قبل از غذا
امام صادق علیه السلام  فرمود: «مَنْ غَسَلَ یدَهُ قَبْلَ الطَّعَامِ وَبَعْدَهُ بُورِکَ لَهُ فِی اَوَّلِهِ وَآخِرِهِ؛ (۲۷) کسی که دست خود را قبل و بعد از خوردن غذا بشوید، در آغاز و انتها برایش برکت به همراه می آورد.»
امام صادق علیه السلام  می فرماید: «مَنْ سَرَّهُ اَنْ یکْثُرَ خَیرَ بَیتِهِ فَلْیتَوَضَّأ قَبْلَ حُضُورِ الطَّعَامِ؛ (۲۸) هر کس که دوست دارد برکت خانه اش زیاد شود، باید قبل از حاضر شدن بر غذا وضو بگیرد.»
رسول خدا صلی الله علیه وآله نیز فرمود: «وضو و شستن دستها قبل و بعد از غذا، برکت و سلامتی به دنبال خواهد داشت.» (۲۹)

۶. راضی به رضای خدا بودن
حضرت صادق علیه السلام  فرمود: «ألَا وَاِنَّ لِکُلِّ امْرِیءٍ رِزْقاً هُوَ یأتِیهِ لَا مَحَالَهَ فَمَنْ رَضِی بِهِ بُورِکَ لَهُ وَوَسِعَهُ وَمَنْ لَمْ یرْضَ بِهِ لَمْ یبَارَکْ لَهُ فِیهِ وَلَمْ یسَعُهُ؛ (۳۰) هشیار باش که برای هر کسی روزی می باشد که حتماً به آن می رسد، پس کسی که به آن روزی راضی باشد برایش مبارک می گردد و توسعه می یابد، و کسی که به آن راضی نباشد نه برکت می کند و نه وسعت می یابد.»

۷. نسیه و قرض دادن
رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: «ثَلَاثٌ فِیهِنَّ الْبَرَکَهُ: اَلْبَیعُ اِلَی اَجَلٍ وَالْمُقَارَضَهُ وَاِخْلَاطُ الْبُرِّ بِالشَّعِیرِ لِلْبَیتِ لَا لِلْبَیعِ؛ (۳۱) سه کار باعث جلب برکت در زندگی می شود: فروش جنس به صورت مدت دار (نسیه)، قرض دادن و مخلوط کردن گندم با جو برای مصرف در خانه و نه برای فروش (که ظاهراً کنایه از ساده زیستی در زندگی است).»

۸. وزن کردن اجناس
رسول اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: «کِیلُوا طَعَامَکُمْ، فَاِنَّ الْبَرَکَهَ فِی الطَّعَامِ الْمَکِیلِ؛ (۳۲) مواد غذایی خود را کیل و وزن کنید که برکت در غذای کیل شده است.»

۹. مدارا کردن با مردم
رسول خدا صلی الله علیه وآله می فرمود: «اِنَّ فِی الرِّفْقِ الزِّیادَهُ وَالْبَرَکَهُ وَمَنْ یحْرَمُ الرِّفْقَ یحْرُمُ الْخَیرَ؛ (۳۳) مدارا کردن با مردم، باعث زیادی و برکت می شود و کسی که محروم از مدارا است، از خیر و برکت محروم می شود.»

۱۰. صدقه دادن
امام صادق علیه السلام  می فرماید: «الصَّدَقَهُ تَقْضِی الدِّینَ وَتَخْلُفُ بِالْبَرَکَهِ؛ (۳۴) صدقه دادن، باعث ادای دین می شود و برکت به همراه می آورد.»

۱۱. سلام کردن هنگام ورود به منزل
پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله فرمود: «اِذَا دَخَلَ اَحَدُکُمْ بَیتَهُ فَلْیسَلِّمْ فَاِنَّهُ ینْزِلُهُ الْبَرَکَهَ؛ (۳۵) هر گاه یکی از شما داخل خانه می شود، باید سلام کند که این کار، باعث نزول برکت به آن خانه خواهد شد.»

۱۲. سحرخیزی
پیامبر اکرمصلی الله علیه وآله در روایتی خطاب به حضرت علی علیه السلام  فرموده است: «یا عَلِی! اِنَّ اللهَ بَارَکَ لِاُمَّتِی فِی بُکُورِهَا؛ (۳۶)  ای علی! خداوند صبحگاهان را برای اُمت من مایه برکت قرار داده است.»
همچنین رسول خدا صلی الله علیه وآله در دعای خودشان برای امت خود، از خداوند چنین درخواست می کند: «اللّهُمَّ بَارِکْ لِاُمَّتِی فِی بُکُورِهَا؛ (۳۷) خدایا! صبحگاهان را برای امت من مبارک فرما.» و حضرت علی علیه السلام  فرموده است: «بَاکِرُوا فَالْبَرَکَهُ فِی الْمُبَاکَرَهِ؛ (۳۸) صبحدم در پی کسب و کار باشید که برکت در صبح خیزی است.»

۱۳. قرائت قرآن
حضرت علی علیه السلام  فرمود: «اَلْبَیتُ الَّذِی یقْرَاُ فِیهِ الْقُرْآن وَیذْکَرُ اللهُ فِیهِ تُکْثَرُ بَرَکَتُهُ وَتَحْضَرُهُ الْمَلَائِکَهُ وَتَهْجُرُهُ الشَّیاطِین؛ (۳۹) خانه ای که در آن قرآن تلاوت می شود و یاد و ذکر خداوند متعال در آن وجود دارد، برکتش زیاد می شود و فرشتگان در  آن حاضر و شیاطین از آن دور می شوند.»
رسول اکرم صلی الله علیه وآله نیز درباره ثواب و برکات قرائت آیه الکرسی فرمودند: «اِنَّ فِیهَا لَخَمْسِینَ کَلِمَهً فِی کُلِّ کَلِمَهٍ خَمْسُونَ بَرَکَهً؛ (۴۰) در آیه الکرسی، پنجاه کلمه است و در هر کلمه، پنجاه برکت وجود دارد.»

۱۴. نان، مایه برکت
حضرت علی علیه السلام  در این باره فرمود: «اَکْرِمُوا الْخُبْزَ فَاِنَّ اللهَ اَنْزَلَهُ مِنْ بَرَکَاتِ السَّمَاءِ وَاَخْرَجَهُ مِنْ بَرَکَاتِ الْاَرْضِ؛ (۴۱) نان را گرامی بدارید، زیرا خداوند آن را از برکات آسمان فرو فرستاده و از برکات زمین بر آورده است.» همچنین پیامبر صلی الله علیه وآله فرموده است: «فَاِنَّ الْخُبْزَ مُبَارَکٌ…؛ (۴۲) [نان را محترم بشمارید؛] زیرا مایه برکت است.»

۱۵. وجود افراد مسنّ
رسول اسلام صلی الله علیه وآله ضمن سفارش دربارۀ احترام به بزرگ ترها، به ویژه افراد مسنّ،  فرموده است: «اَلْبَرَکَۀُ مَعَ اَکَابِرِهِمْ؛ (۴۳) بزرگان آنها، مایه برکت اند.»

۱۶. فرزند دختر
وجود فرزند دختر در خانه، یکی از عوامل نزول برکت است. در روایتی از رسول اکرم صلی الله علیه وآله چنین می خوانیم: «مَا مِنْ بَیتٍ فِیهِ الْبَنَاتُ  اِلَّا نَزَلَتْ کُلَّ یوْمٍ عَلَیهِ اِثْنَتَا عَشْرَهَ بَرَکَهً وَرَحْمَهً مِنَ السَّمَاءِ وَلَا تَنْقَطِعُ زِیارَهُ الْمَلَائِکَهِ مِنْ ذَلِکَ الْبَیتِ یکْتُبُونَ  لِاَبِیهِمْ کُلَّ یوْمٍ وَلَیلَهٍ عِبَادَهَ سَنَهٍ؛ (۴۴) خانه ای که دختران در آن باشند، هر روز دوازده  برکت و رحمت از آسمان بر آن نازل می شود و دیدار فرشتگان از آن خانه قطع نمی شود و برای پدرشان در هر شبانه روز، عبادت یک سال را می نویسند.»

۱۷. سفره های با برکت
در روایات، چند عامل به عنوان عوامل برکت زا – غیر از شستن دستها – هنگام غذا خوردن ذکر شده است که بدانها اشاره می کنیم:
خوردن غذا به صورت دست جمعی: روایت شده است: «اِنَّ الْعَبْدَ  اِذَا جَلَسَ عَلَی الْمَائِدَهِ مَعَ اَخِیهِ الْمُؤْمِنِ اُفْرِغَتْ عَلَیهِمَا الرَّحْمَه وَتُسَاقِطُ عَلَیهِمَا الْبَرَکَهُ فَلَا یزَالَانِ کَذَلِکَ حَتَّی یقُومَا عَنْهَا؛ (۴۵) وقتی انسان سر سفره ای همراه برادر مؤمن خود – برای صرف غذا – می نشیند، رحمت الهی بر آنان سرازیر می شود و برکت خداوند بر  آنان می بارد و پیوسته چنین خواهند بود تا از آن سفره برخیزند.»
همچنین رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: «کُلُوا جَمِیعاً وَلَا تَفَرَّقُوا فَاِنَّ الْبَرَکَهَ مَعَ الْجَمَاعَهِ؛ (۴۶) با هم غذا خورید و متفرق نشوید که برکت، قرین و همراه جماعت است.»
وجود نمک سر سفره: «اِنَّ الْبَرَکَۀَ تَکُونُ عَلَی الْمَائِدَهِ الَّتِی عَلَیهَا الْمِلْحُ؛ (۴۷) همانا برکت، سر سفره ای است که در آن نمک وجود داشته باشد.»

۱۸. نامهای نیکوی اهل خانه
رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: «اِذَا کَانَ اِسْمُ بَعْض اَهْلِ الْبَیتِ اِسْمُ نَبِی لَمْ تَزَلِ الْبَرَکَهُ فِیهِمْ؛ (۴۸) هنگامی که نام یکی از ساکنان خانه،  اسم یک پیامبر باشد، هماره برکت، قرین آنها خواهد بود.»
نیز روایت شده است: «بُورِکَ بَیتٌ فِیهِ مُحَمَّد؛ (۴۹) خانه ای که در آن [نام] محمد باشد، با برکت خواهد بود.»

۱۹. عسل، شیر و گوشت؛ غذاهای با برکت
پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله فرموده است: «اِنَّ اللهَ عَزَّ وَجَلَّ جَعَلَ الْبَرَکَهَ فِی الْعَسَلِ وَفِیهِ شِفاءٌ مِنَ الْاَوْجَاعِ؛ (۵۰) خداوند عزّ و جلّ، برکت را در عسل قرار داد و در آن شفای دردهاست.»
همچنین می فرماید: «شَکَا نَبِی قَبْلِی اِلَی اللهِ مِنَ الضَّعْفِ فِی بَدَنِهِ فَاَوْحَی اللهُ اِلَیهِ اَنِ اطْبَخِ اللَّحْمَ وَ اللَّبَنَ فَاِنِّی جَعَلْتُ الْقُوَّهَ وَالْبَرَکَهَ فِیهِمَا؛ (۵۱) یکی از پیامبران قبل از من از ضعف بدنی به خداوند شکایت کرد. خداوند نیز به او وحی کرد که گوشت و شیر را بپز. به درستی که من،  قوت و برکت را در این دو قرار دادم.»

عوامل بی برکتی زندگی

اکنون به بررسی برخی عوامل برکت زدا در زندگی به اختصار می پردازیم:
۱. گناه
حضرت علی علیه السلام  فرمود: «اِنَّ اللهَ یبْتَلِی عِبَادَهُ عِنْدَ الْاَعْمَالِ السَّیئَهِ بِنَقْصِ الثَّمَرَاتِ وَحَبْسِ الْبَرَکَاتِ وَاِغْلَاقِ خَزَائِنِ الْخَیرَاتِ؛ (۵۲) خداوند، بندگانش را نزد اعمال بد به کمبود میوه ها و جلوگیری از نزول برکات و بستن منابع خیرات،  مبتلا می سازد.»

۲. دوری از علما
پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در خبر دادن از وضعیت آخر الزمان می فرماید: «سَیأتِی زَمَانٌ عَلَی اُمَّتِی یفِرُّونَ مِنَ الْعُلَمَاءِ کَمَا یفِرُّ الْغَنَمُ مِنَ الذِّئبِ، اِبْتَلَاهُمُ اللهُ تَعَالَی بِثَلَاثَهِ اَشْیاء: الْاَوَّل: یرْفَعُ الْبَرَکَهَ مِنْ اَمْوَالِهِمْ، وَالثَانِی: سَلَّطَ اللهُ عَلَیهِمْ سُلْطَاناً جَائِراً والثالث: یخْرِجُونَ مِنَ الدُّنیا بِلَا اِیمَانٍ؛ (۵۳) زمانی خواهد آمد که مردم از علما فرار می کنند؛ همان گونه که گوسفندان از گرگ می گریزند. در این هنگام، خداوند، آنها را به سه چیز گرفتار می کند: اول اینکه برکت و فزونی را از مال و ثروتشان برمی دارد، دوم اینکه حاکم ظالم بر آنها مسلط می کند و سوم اینکه بی ایمان از دنیا می روند.»

۳. موسیقی،  قمار و شراب
امام صادق علیه السلام  فرمود: «لَا تَدْخُلُ الْمَلَائِکَهُ بَیتاً فِیهِ خَمْرٌ أوْ دَفٌّ أوْ طَنْبُورٌ أوْ نَرْدٌ وَلَا یسْتَجَابُ دُعَائُهُمْ وَتُرْفَعُ الْبَرَکَهُ عَنْهُمْ؛ (۵۴) فرشتگان به خانه ای که در آن شراب و [آلات موسیقی، مانند:] دایره، طنبور، یا [آلات قمار، مانند:] نرد باشد، داخل نمی شوند و دعای اهل آن خانه مستجاب نمی شود و برکت از [زندگی] آنها برداشته می شود.»

۴. قسم خوردن برای فروش کالا
روزی امیر مؤمنان علیه السلام  وارد بازار شد و خطاب به اهالی بازار فرمود: «السَّلَامُ عَلَیکُمْ اَهْلَ السُّوقِ، اِتَّقُوا اللهَ فِی الْحَلْفِ فَاِنَّهُ یزْجِی (ینْفِقُ) السّلْعَهَ وَیمْحَقُ الْبَرَکَهَ؛ (۵۵) سلام بر شما ای اهالی بازار! در قسم خوردن از خدا پروا کنید که باعث کم شدن کالا و از بین رفتن برکت می شود.»

۵. چاپلوسی
امام صادق علیه السلام  در روایتی چنین فرمود: «اَیمَا مُؤْمِنٍ خَضَعَ لِصَاحِبِ سُلْطَانٍ أوْ مَنْ یخَالِطُهُ عَلَی دِینِهِ طَلَباً لِمَا فِی یدَیهِ مِنْ دُنْیاهُ اْخْمَلَهُ (اَهْمَلَهُ) اللهُ وَمَقَتَ عَلَیهِ وَوَکَلَهُ اِلَیهِ فَاِنْ هُوَ غَلَبَ عَلَی شَیءٍ مِنْ  دُنْیاهُ وَصَارَ فِی یدِهِ مِنْهُ شَیءٌ نَزَعَ اللهُ الْبَرَکَهَ مِنْهُ؛ (۵۶) هر مؤمنی که برای صاحب سلطه و یا کسی که در آمیختن با آن به ضرر دینش است، تواضع و فروتنی کند و منظورش از این فروتنی به دست آوردن چیزی باشد که در دست اوست، خدواند او را رها کرده، بر او خشم می گیرد و او را به همان شخص وا می گذارد. و اگر حتّی [مالی از این راه به دست آورد و] از دنیای این افراد چیزی به او برسد،  خداوند برکت را از آن مال برمی دارد.

۶. خیانت در شراکت
رسول خدا صلی الله علیه وآله می فرماید: «یدُاللهِ فَوْقَ اَیدِی الْمُشْتَرِکِینِ مَا لَمْ یخُنْ اَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ فَاِذَا خَانَ اَحَدُهُمَا رَفَعَ اللهُ یدَهُ عَنْ اَیدِیهُمَا وَذَهَبَتِ الْبَرَکَهُ مِنْهُمَا؛ (۵۷) دست [قدرت و عنایت] خداوند تا زمانی بالای دستان افراد شریک است که یکی از آنها به دیگری خیانت نکند. هنگامی که یکی از آنها مرتکب خیانت شود، خداوند دست خود را از دست آنها بر می دارد و برکت را از آنها می برد.»

۷. مال حرام
امام موسی کاظم علیه السلام  به شخصی به نام داوود،  چنین فرمود: «یا داوود! اِنَّ الْحَرَامَ لَا ینْمِی وَاِنْ نمی لَا یبَارَکُ لَهُ فِیهِ وَمَا اَنْفَقَهُ لَمْ یوجَر عَلَیهِ وَمَا خَلَّفَهُ کَانَ  زَادَهُ اِلَی النَّار؛ (۵۸) مال حرام زیاد نمی شود، اگر هم زیاد شود برکت ندارد و آنچه از مال حرام انفاق شود،  پاداش ندارد. و آنچه را هم باقی بگذارد برای رفتن او به جهنم، خرج خواهد شد.»

۸. سستی ورزیدن در خواندن نماز
حضرت فاطمه زهراعلیها السلام می فرماید که از پدرم رسول خدا صلی الله علیه وآله پرسیدم: «کسی که در خواندن نماز سستی بورزد و در اقامه آن کوتاهی کند،  چگونه است؟» آن حضرت فرمود: «چنین شخصی به شانزده خصلت در دنیا و آخرت، مبتلا می شود: پیامد نخست از پیامدهای منفی دنیایی بی توجهی به نماز، این است که «یرْفَعُ اللهُ الْبَرَکَهَ مِنْ رِزْقِهِ؛ خداوند برکت را از روزی او برمی دارد. پیامد دوم آن این است که «یرْفَعُ اللهٌ الْبَرَکَهَ مِنْ عُمْرِهِ؛ (۵۹) خداوند، برکت را از عمر او می گیرد.»

۹. سفره های بی برکت
نگفتن بسم الله هنگام خوردن غذا:  از پیغمبر اکرم صلی الله علیه وآله سؤال شد: «آیا شیطان می تواند با انسان هم غذا شود؟» فرمود: «آری»، «کُلُّ مَائِدَهٍ لَمْ یذْکَر بِسْمِ الله عَلِِیهَا یأکُلُ الشَّیطَانُ مَعَهُمْ وَیرْفَعِ اللهُ الْبَرَکَهَ عَنْهَا؛ (۶۰) هر غذائی که نام خدا بر آن برده نشود، شیطان با آنان هم غذا می گردد و خداوند برکت را از آن سفره برمی دارد.»
سفره بی نمک: امام موسی کاظم علیه السلام  در روایتی می فرماید: «لَا یخْصِبُ (۶۱) خَوانٌ لَا مِلْحَ  عَلَیهَا؛ (۶۲) سفره هایی که در آن نمک نباشد، بی برکت خواهد بود.»

۱۰. خانه های بی برکت
نبودن فرزند: رسول اعظم صلی الله علیه وآله فرمود: «بَیتٌ لَا صِبْیانَ فِیهِ لَا بَرَکَهَ فِیهِ؛ (۶۳) خانه ای که بچه در آن نیست، برکت در آن نیست.»
مهجوریت قرآن:  حضرت علی علیه السلام  فرموده است: «اَلْبَیتُ الَّذِِی لَا یقْرَاُ فِیهِ الْقُرْآن وَلَا یذْکَرُ اللهُ فِیهِ تَقِلُّ بَرَکَتُهُ وَتَهْجُرُهُ الْمَلَائِکَهُ وَتَحْضُرُهُ الشَّیاطِین؛ (۶۴) خانه ای که در آن،  قرآن تلاوت نشود و یاد خداوند نباشد،   برکتش کم می شود و فرشتگان از چنین خانه ای دوری می کنند و شیاطین در آن حاضر می شوند.»

۱۱. اسراف
امام صادق علیه السلام  فرمود: «اِنَّ مَعَ الْاِسْرَافِ قِلَّهُ الْبَرَکَهِ؛ (۶۵) اسراف کردن،  باعث کم شدن برکت می شود.»
همچنین امیر مؤمنان علی علیه السلام  نیز می فرماید: «التَّبْذِیرُ قَرِینُ مُفْلِسٍ؛ (۶۶) زیاده روی،  همراه و همنشین با [انسان] تنگدست است.»

۱۲. پرداخت نکردن زکات
رسول خداصلی الله علیه وآله می فرماید: «اِذَا مُنِعَتِ الزَّکَاهُ مُنِعَتِ الْاَرضُ بَرَکَاتِهَا؛ (۶۷) وقتی که زکات منع شود، زمین نیز از برکتهایش منع می شود.»

۱۳. امر به معروف و نهی ازمنکر نکردن
پیامبر خدا صلی الله علیه وآله فرمود: «لَا تَزَالُ اُمَّتِی بِخَیرٍ مَا اَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ فَاِذَا لَمْ یفْعَلُوا ذَلِکَ نَزَعَتْ مِنْهُمُ  الْبَرَکَاتِ وَسَلَّطَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ؛ (۶۸) امت من تا زمانی که امر به معروف و نهی از منکر می کنند وضعشان خوب است اما اگر این گونه کارها را ترک کنند،  برکت از میان آنها برداشته می شود و برخی از آنها بر دیگری تسلط [و برتری] خواهد یافت.»

۱۴. نیتهای آلوده
امام علی علیه السلام  می فرماید: «عِنْدَ فَسَادِ النِّیهِ تَرْتَفِعُ الْبَرَکَهُ؛ (۶۹) وقتی نیتها، ناپاک و آلوده شوند،  برکتها از بین می روند.»

۱۵. عمل منافی عفت
امام رضا علیه السلام  فرموده است: «اِیاکَ وَالزِّنَا فَاِنَّهُ یمْحَقُ الْبَرَکَهَ وَ یذْهَبُ بِالدِّینِ؛ (۷۰) از زنا بپرهیزید که برکت را نابود و دین را از بین می برد.»

۱۶. جنایت
حضرت علی علیه السلام  فرمود: «اِذَا ظَهَرَتِ الْجِنَایاتُ اِرْتَفَعَتِ الْبَرَکَاتُ؛ (۷۱) زمانی که جنایتها آشکار شود، برکتها هم از بین می روند.»

۱۷. کوتاهی در قبال برادران دینی
رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: «مَنْ حَبَسَ عَنْ اَخِیهِ الْمُسْلِمِ شَیئاً مِنْ حَقٍّ حَرَّمَ اللهُ عَلَیهِ بَرَکَهَ الرِّزْقِ اِلَّا اَنْ یتُوبَ؛ (۷۲) کسی که حق برادر مسلمان خود را ندهد،  خداوند، برکت را از روزی [او] برمی دارد،  مگر اینکه توبه [و آن را جبران] کند.»

۱۸. خوردن غذای داغ
نقل شده است که پیامبرصلی الله علیه وآله می خواست غذایی را میل کند. وقتی دست برد و متوجه شد که غذا داغ است،  فرمود: «دَعُوهُ حَتَّی یبْرُدَ فَاِنَّهُ اَعْظَمُ بَرَکَهً؛ (۷۳) بگذارید تا غذا خنک شود که برکت بیش تری به همراه خواهد داشت.»
همچنین در روایت، چنین وارد شده است: «اَقِرُّوهُ حَتَّی یبْرُدَ وَیمَکِّنَ فَاِنَّهُ طَعَامٌ مَمْحُوقُ  الْبَرَکَهِ وَلِلشَّیطَانِ فِیهِ نَصِیبٌ؛ (۷۴) اجازه بدهید تا غذا خنک و قابل استفاده شود،  زیرا غذای داغ،  بی برکت است و شیطان از آن سهم خواهد داشت.»
امام صادق علیه السلام  فرمود: «الطَّعَامُ الْحَارُّ غَیرُ ذِی بَرَکَهٍ؛ (۷۵) غذای داغ بی برکت است.»
البته منظور از اینکه داغ نخورند این است که صبر کنند تا غذا خودش خنک شود؛ و گرنه فوت کردن غذا،  خود یکی از عوامل بی برکتی است که در روایات به آن اشاره شده است.» (۷۶)

۱۹. خشم و غضب خداوند
امام صادق علیه السلام  می فرماید: «اِنَّ اللهَ تَعَالَی اِذَا غَضِبَ عَلَی اُمَّهٍ ثُمَّ لَمْ ینْزِلْ بِهَا الْعَذَابَ اَغْلَی اَسْعَارَهَا وَ قَصَّر اَعْمَارَهَا وَلَمْ تُربِحْ تُجَّارُهَا وَلَمْ تَغْزُر أنْهَارُهَا؛ (۷۷) وقتی خداوند بر امّتی خشم و غضب کند و نخواهد که بر آنها عذاب فرو فرستد،  قیمتها را در آن جامعه بالا می برد، عمرها را کوتاه می کند و کاسبهایش نفع نمی برند و نهرها و چشمه هایش جوشان نخواهد شد.»

۲۰. دشنام دادن
امام باقر علیه السلام  فرموده است: «مَنْ فَحَشَ عَلَی اَخِیهِ الْمُسْلِمِ نَزَّعَ  اللهُ مِنْهُ بَرَکَهَ رِزْقِهِ وَ وَکَّلَهُ اِلَی نَفْسِهِ وَاَفْسَدَ عَلَیهِ مَعِیشَتَهٌ؛ (۷۸) کسی که به برادر مسلمان خود دشنام دهد، خداوند برکت را از روزی او برمی دارد و او را به خودش واگذار می کند و زندگی اش را تباه می سازد.»

۲۱. کم فروشی
رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: «اِذَا طُفِّفَتِ الْمِکْیالُ وَالْمِیزَانُ اَخَذَهُمُ اللهُ بِالسِّنِینَ وَالنَّقْصِ؛ (۷۹) وقتی مردم به کم فروشی روی آورند، خداوند هم آنان را با قحطی و کمبود مؤاخذه خواهد کرد.»

۲۲. احتکار
امام صادق علیه السلام  به نقل از پیامبر صلی الله علیه وآله می فرماید: «اَلْجَالِبُ مَرْزُوقٌ وَالْمُحْتَکِرُ مَلْعُونٌ؛ (۸۰) کسی که ارزاق مردم را می آورد، روزی می خورد و محتکر، [نفرین شده و] ملعون است.»

پی نوشـــــــــــــت ها:

(۱). لسان العرب، جمال الدین بن منظور مصری، ادب الحوزه، قم، چ ۱، ۱۴۰۵ ق، ج ۱۰، ص ۳۹۶؛ کتاب العین، خلیل فراهیدی، دار الهجره، چاپ دوم، ۱۴۰۹ ق، ج ۵، ص ۳۶۸، والصحاح، اسماعیل بن حماد جوهری، دار العلم للملایین، بیروت، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ ق، ج ۴، ص ۱۵۷۵.
(۲). اعراف/ ۹۶ و هود/۴۸ و ۷۳.
(۳). برای نمونه ر. ک: آل عمران/۹۶ و انعام/ ۹۲.
(۴). برای نمونه ر. ک: اعراف/۱۳۷ و صافات/۱۱۳.
(۵). برای نمونه ر. ک: اعراف/۵۴ و مؤمنون/۱۴.
(۶). فصلت/۱۰.
(۷). نمل/۸.
(۸). برای نمونه ر. ک: روم/۲۹؛ سبأ/۳۷ و بقره/۲۶۱.
(۹). اعراف/۹۶.
(۱۰). انبیاء/۵۰.
(۱۱). رحمت و برکات خدا مخصوص شما اهل بیت (رسالت] است. (هود/۷۳.)
(۱۲). ر. ک: ترجمه تفسیر المیزان، انتشارات جامعه مدرسین، قم، ۱۳۶۳ ش، ج ۷، ص ۳۹۰.
(۱۳). کتاب العین، ج ۵، ص ۳۶۸؛ صحاح، ج ۴، ص۵۷۵ و لسان العرب، ج ۱۰، ص ۳۹۶.
(۱۴). الفروق اللغویه، ابو هلال عسکری، نشر جامعه مدرسین، قم، چاپ اول، ۱۴۱۲ ق، ص ۹۷.
(۱۵). کتاب العین، ج ۵، ص ۳۶۹.
(۱۶). همان، ج ۸، ص ۳۸۶.
(۱۷). لسان العرب، ج ۲، ص ۲۸۸ و النهایه فی غریب القرآن، ابن اثیر، اسماعیلیان، قم، چاپ چهارم، ۱۳۶۴ ش، ج ۲، ص ۳۰۳.
(۱۸). لسان العرب، ج ۵، ص ۶۸.
(۱۹). آل عمران/۹۶.
(۲۰). الکافی، شیخ کلینی، تحقیق علی اکبر غفاری، دار الکتب الاسلامیه (آخوندی)، چاپ سوم، ۱۳۸۸ ق، ج ۲، ص ۲۷۵ وتفصیل وسائل الشیعه (۳۰ جلدی)، شیخ حرّ عاملی، نشر آل البیت علیه السلام ، قم، چاپ دوم، ۱۴۱۴ ق، ج ۱۵، ص ۳۰۷.
(۲۱). امام علی علیه السلام ، نهج البلاغه، سید رضی،  ترجمه دشتی، نشر امامت، مشهد، چاپ اول، ۱۳۸۴ ق، خطبه ۱۹۸ و بحار الانوار، محمدتقی مجلسی، مؤسسه وفاء، بیروت، چاپ دوم، ۱۴۰۳ ق، ج۶۷، ص ۲۸۴.
(۲۲). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، محقق نوری طبرسی، نشر آل البیت، چاپ اول، ۱۴۰۸ ق، ج ۱۱، ص ۳۲۰.
(۲۳). المقنعه، شیخ مفید، جامعه مدرسین، قم، ۱۴۱۰ ق، ص ۲۸۰.
(۲۴). تحف العقول، ابن شعبه حرّانی، تحقیق علی اکبر غفاری، جامعه مدرسین، قم، چاپ دوم، ۱۳۶۳ ش، ص ۱۷۲.
(۲۵). جواهر الکلام، محمد حسن نجفی، نشر دار  الکتب الاسلامیه (آخوندی)، چاپ سوم، ۱۳۶۷ ش، ج ۲۹، ص ۹.
(۲۶). مستدرک الوسائل، ج ۱۴، ص ۱۶۲.
(۲۷). الدعوات، قطب الدین راوندی، مؤسسه امام مهدی (عج)، قم، چاپ اول، ۱۴۰۷ ق، ص ۱۴۳.
(۲۸). جواهر الکلام، ج ۳۶، ص ۴۴۸ و مستدرک الوسائل، ج ۱۶، ص ۲۶۸.
(۲۹). المحاسن، احمد بن محمد بن خالد برقی، نشر دار الکتب الاسلامیه، ج ۲، ص ۴۲۵.
(۳۰). مستدرک سفینه البحار، علی نمازی شاهرودی، جامعه مدرسین، قم؛ ۱۴۱۹ ق، ج ۴، ص ۱۲۵.
(۳۱). میزان الحکمه، محمد محمدی ری شهری، دار الحدیث، قم، چاپ اول، ج ۱، ص ۲۵۶ و الجامع الصغیر، جلال الدین سیوطی، چاپ اول، دار الفکر،  بیروت، ۱۴۰۱ ق.
(۳۲). کافی، ج ۵، ص ۱۶۷.
(۳۳). همان، ج ۲، ص ۱۱۹.
(۳۴). جواهر الکلام، ج ۱۵، ص ۵.
(۳۵). بحار الانوار، ج ۷۳، ص ۷ و میزان الحکمه، ج ۲، ص ۱۳۴۹.
(۳۶). الأمالی، شیخ طوسی، دار الثقافه، قم، چاپ اول، ۱۴۱۴ ق، ص ۱۳۶ و بحار الانوار، ج ۷۲، ص ۱۰۰.
(۳۷). بحار الانوار، ج ۵۶، ص ۳۵ و وسائل الشیعه، چاپ آل البیت، ج ۷، ص ۴۰۶.
(۳۸). عیون الحکم و المواعظ،  علی بن محمد لیثی واسطی، تحقیق حسین حسنی بیرجندی، دار الحدیث، قم، چاپ اول، ۱۳۷۶ ش، ص ۱۹۶.
(۳۹). وسائل الشیعه، آل البیت، ج ۶، ص ۱۹۹ و کافی،  ج ۲، ص ۴۰۰ و ۶۱۰.
(۴۰). مجمع البیان فی تفسیر القرآن، شیخ طبرسی، نشر اعلمی، بیروت، چاپ اول، ۱۴۱۵ ق، ج ۲، ص ۱۵۷.
(۴۱). مستدرک الوسائل، ج ۱۶، ص ۳۰۳ و بحار الانوار، ج ۶۳، ص ۲۷۱.
(۴۲). کافی، ج ۶، ص ۳۰۳.
(۴۳). مکارم الاخلاق، شیخ طبرسی، نشر شریف رضی، چاپ ششم، ۱۳۹۲ ق، ص ۳۵۹.
(۴۴). مستدرک الوسائل، ج ۱۵، ص ۱۱۶.
(۴۵). همان، ج ۱۶، ص ۳۲۶.
(۴۶). نهج الفصاحه، ص ۱۳۷، ح ۶۸۸.
(۴۷). مستدرک الوسائل، ج ۱۶، ص ۳۲۶.
(۴۸). دعائم الاسلام، قاضی نعمان مغربی، دارالمعارف، ۱۳۸۳ ش، ج ۲، ص ۱۸۸ و مستدرک الوسائل، ج ۱۵، ص ۱۲۹.
(۴۹). مستدرک الوسائل، ج ۱۵، ص ۱۳۰.
(۵۰). بحار الانوار، ج ۶۳، ص ۲۹۴ و مکارم الاخلاق، ص ۱۶۶.
(۵۱). وسائل الشیعه، ج ۲۵، ص ۵۹.
(۵۲). نهج البلاغه، خطبه ۱۴۳.
(۵۳). مستدرک الوسائل، ج ۱۱، ص ۳۷۶ و بحار الانوار، ج ۲۲، ص ۴۵۳.
(۵۴). وسائل الشیعه، ج ۱۷، ص ۳۱۵ و مستدرک الوسائل، ج ۵، ص ۲۷۹.
(۵۵). کافی، ج ۵، ص ۱۶۲ و وسائل الشیعه، ج ۱۷، ص ۴۲۰.
(۵۶). حدائق الناضره، ج ۱۴، ص ۱۲۱.
(۵۷). الامامه والتبصره، ابن بابویه قمی ، نشر مدرسه الامام المهدی (عج)،  قم، ص ۱۷۶.
(۵۸). میزان الحکمه، ج ۱، ص ۲۵۷.
(۵۹). بحار الانوار، ج ۸۰، ص ۲۱ و مستدرک الوسائل، ج ۳، ص ۲۴.
(۶۰). بحار الانوار، ج ۸۹، ص ۲۵۸.
(۶۱). الخَصْب علی وزان الحمل:  النماء  والبرکه. حاشیه کافی، ج ۶، ص ۳۲۶.
(۶۲). همان.
(۶۳). نهج الفصاحه، نشر پرهیزکار،  قم، چاپ اول، ۱۳۸۵ ش، ص ۱۳۶، ح ۶۸۴.
(۶۴). وسائل الشیعه، آل البیت، ج ۷، ص ۱۶۰.
(۶۵). کافی، ج ۴، ص ۵۵.
(۶۶). میزان الحکمه، ج ۱، ص ۱۶۵۹.
(۶۷). کافی، ج ۳، ص ۵۰۵ و وسائل الشیعه، ج ۹، ص ۲۶.
(۶۸). وسائل الشیعه، ج ۱۶، ص ۱۲۲.
(۶۹). عیون الحکم والمواعظ، ص ۳۳۸ و میزان الحکمه، ج ۴، ص ۳۴۲۰.
(۷۰). کافی، ج ۵، ص ۵۴۲.
(۷۱). میزان الحکمه، ج ۱، ص ۲۵۷.
(۷۲). بحار الانوار، ج ۱۰۱، ص ۲۹۳.
(۷۳). مستند الشیعه،  محقق نراقی، مؤسسه آل البیت، مشهد، چاپ اول، ۱۴۵۱ ق، ج ۱۵، ص ۲۶۲.
(۷۴). کافی، ج ۶، ص ۳۲۲.
(۷۵). همان.
(۷۶). مجمع البحرین،  فخر الدین طریحی، تحقیق سید احمد حسینی، نشر الثقافه الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۸ ق، ج ۴، ص ۳۴۳. در روایت آمده است: اَلنَّفْخُ فِی الطَّعَامِ یذْهِبَ الْبَرَکَهَ؛ فوت کردن در غذا برکت (آن] را از بین می برد. (مکارم الاخلاق، ص۱۴۶.)
(۷۷). بحار الانوار، ج۷، ص۳۵۴.
(۷۸). کافی، ج۲، ص۳۲۵.
(۷۹). کافی، ج ۲، ص ۳۷۴ و وسائل الشیعه،  ج۱۶، ص ۲۷۳.
(۸۰). وسائل الشیعه، ج ۱۷، ص ۴۲۴.

استغفار

ارسال یک پاسخ

توجه داشته باشید: آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

نظر شما پس از تایید مدیر منتشر خواهد شد.