تفسیر سوره مبارکه حمد(۳)

0 48

پرتوی از آیه: «الحمدلله ربّ العالمین»

۱. روایات مربوط به آیه

الف) «عن النّبی(صلی الله علیه و آله): أَوَّلُ مَنْ یُدْعَى إِلَى‏ الْجَنَّهِ الْحَمَّادُونَ‏ الَّذِینَ یَحْمَدُونَ اللَّهَ فِی السَّرَّاءِ وَ الضَّرَّاء ؛[۱] از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) نقل است که فرمود: اولین کسانی که به بهشت فراخوانده می‌شوند، حمد کنندگان هستند که همیشه خدا را در توانگری و تنگدستی حمد می‌گویند.»

ب) «قالَ رَسُول اللهَ(صلی الله علیه و آله): لَا إِلَهَ‏ إِلَّا اللَّهُ‏ نِصْفُ‏ الْمِیزَانِ‏ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ تَمْلَأُه‏ ؛[۲] (ثواب) لا اله الا الله گفتن، نیمی از ترازوی اعمال را فرا می‌گیرد و (پاداش) الحمدلله آن را پُر می‌سازد.»

ج) «عن الصّادق(علیه السلام): شُکْرُ النِّعْمَهِ اجْتِنَابُ الْمَحَارِمِ، وَ تَمَامُ‏ الشُّکْرِ قَوْلُ‏ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِین‏ ؛[۳] از امام صادق(علیه السلام) نقل شده است که: شکر نعمت‌های الهی دوری از حرامهای پروردگار است و اتمام شکر با گفتن «الحمدلله ربّ العالمین».»

د) «عن الصادق(علیه السلام): ما أَنعَم اللهُ علَی عبدٍ بِنِعمتِه صَغُرت أو کبُرت فَقال الحمدلله إلاّ أدّی شُکرَهَا؛ از امام صادق(علیه السلام) نقل شده است که: هر نعمت کوچک و بزرگی که خدا به بنده‌ای بدهد و او «الحمدلله» بگوید، شکر آن را بجا آورده است.»

۲. حکایات مربوط به آیه

الف) «حذیفه بن یمانی» از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) نقل کرده است که: جماعتی از امّتهای پیشین مستحقّ غضب و عذاب الهی شده بودند. کودکی از آنان «الحمدلله ربّ العالمین» بر زبان راند. خدای متعال به میمنت و مبارکی این کلمه، از آنان عذاب را چهل سال دور کرد.»

ب) نقل شده است که وقتی حضرت نوح(علیه السلام) از خوردن غذا فارغ می‌شد، می‌گفت: الحمدلله، و هنگامی که بر حیوانی سوار می‌شد، الحمدلله می‏گفت. به وسیله این کارها بود که خدای متعال در حقّ او فرمود: ((إِنَّهُ کَانَ عَبداً شَکُوراً))[۴]

۳. نکات مربوط به آیه:

نکته تفسیری

الحمدلله؛ سپاس و ستایش از آن اوست که چنین می‌بخشد و با بخشش تربیت می‌کند – ربّ العالمین – آن هم تربیتی نه در حدّ خانه و جامعه؛ بلکه برای تمام جهان هستی.

نکات فقهی و احکام

الف) گفتن سه بار «الحمدلله» به جای «سبحان الله» به عنوان ذکر رکوع و سجود مجزی است.

ب) گفتن «الحمدلله» پیش از خواندن تشهّد مستحبّ است.

ج) گفتن «الحمدلله ربّ العالمین» پس از خواندن سوره حمد توسط امام جماعت، برای مأمومین مستحبّ است.

د) گفتن «الحمدلله» پس از انجام هر کاری مستحبّ است، به خصوص پس از غذا خوردن. همچنین مستحبّ است که انسان در هنگام نوشیدن آب، آن را با سه نفس بنوشد و پیش از هر نوشیدن هر بار «بسم الله» و پس از هر بار «الحمدلله» بگوید.

ه) سجده شکر: به اتفاق تمام علمای شیعه، سجده شکر به هنگام یافتن نعمتی یا دفع بلایی سنّت است که ذکر آن سه مرتبه «شُکراً لِله» است.[۵]

نکته اخلاقی

خدای متعال پروردگار تمام عالمیان است. او بزرگ‏ترین لطف و عنایت را در حق تمامی عالمیان انجام داده است که بیرون آوردن آنها از کتم عدم و پرورش آنها باشد. ما در برابر چنین لطفی مأمور به سپاسگزاری روزانه در نمازهای یومیه هستیم و باید یادمان باشد که در برابر هر لطف و خدمتی که دیگران در حق ما انجام می‌دهند، سپاسگزار باشیم. روایاتی نیز در این باره وارد شده است. از جمله روایت امام رضا(علیه السلام) که می‏فرماید: «مَنْ لَمْ یَشْکُرِ المُنْعِمِ مِنَ المَخْلوقین لَمْ یَشْکُرِ الله عزَّوَجَلَّ؛[۶] هر کس که از احسان مردم تشکر نکند، شکر خدا را بجا نیاورده است.»

در ابتدای سوره حمد پس از «بسم الله الرّحمن الرّحیم» بلافاصله می‌فرماید: «الحمدلله ربّ العالمین» و این یعنی اولاً خدایی هست، ثانیاً او عالم هستی را آفریده است، ثالثاً تمامی عالم هستی را می‏پروراند؛ با آن ارتباط دارد و آن را رها نکرده است.

پس الحمدلله؛ یعنی ستایش مخصوص خداست. چرا؟ چون «رب العالمین»؛ یعنی پروردگار عالمیان است. این آیه هم مدعی مخصوص بودن حمد و ستایش خداست و هم دلیل پروردگار عالمیان بودن خدا را ذکر می‌کند و به اصطلاح «قضیه‌ٌ قیاساتها معها» است.

پرسش و پاسخ

الف) اگر ما خدا را ستایش نکنیم، مگر چه اتفاقی می‌افتد؟ چرا باید خدا را سپاسگزار باشیم؟

ب) اگر هر حمد و ستایشی مخصوص خداست، پس چرا ما از مردم در برابر کارهایی که برای ما انجام می‏دهند، سپاسگزاری می‏کنیم؟ و چرا به شکرانه زحمت پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) باید به خاندان او مودّت بورزیم؟

اما جواب سؤال اول: ستایش و سپاسگزاری از کسی که به انسان نعمتی عطا می‌کند، امری فطری و مقتضای ذات انسانی است و امور فطری نیازی به دلیل ندارد، لذا اگر کسی کار یا خدمتی می‌کند، طرف مقابل از او تشکر می‌کند و وقتی دلیل آن را جویا می‌شویم، پاسخ می‌دهد: چون او به من خدمت کرده است.

جواب سؤال دوم: ستایش از هر انسانی که موجب خیر و برکت می‌شود و یا از هر پیامبر و رهبر الهی که نور هدایت دلها می‌باشد، و هر معلمی که تعلیم می‌دهد، یا هر شخص سخاوتمندی که بخشش می‌کند و… از ستایش خدا سرچشمه می‌گیرد؛ چراکه تمام این مواهب در اصل و ریشه از ناحیه ذات پاک خدا است و به بیان دیگر، ستایش و سپاسگزاری از آنها، ستایش و سپاسگزاری از ذات لایزال الهی است.

مثالها و مطالب جذّاب

الف) همانطور که می‌دانیم، ابتدای سوره حمد با جمله «الحمدلله ربّ العالمین» شروع می‌شود، پس در این دنیا آغاز کارهای الهی ما که تجلّی آن در نماز خواندن است، با حمد پروردگار عالمیان آغاز می‌شود؛ ولی در بهشت، جریان برعکس است.

خدای متعال در سوره یونس آیه ۱۰ می‌فرماید: ((دَعْوَاهُمْ فِیهَا سُبْحَانَکَ اللَّهُمَّ وَتَحِیتُهُمْ فِیهَا سَلَامٌ وَآخِرُ دَعْوَاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ))؛ «[آغازِ] نیایششان در آنجا [این است که]: خدایا! از هر عیب و نقصی منزّهی، و درود خدا در آنجا به آنان عطا کردن سلامتی کامل است، و پایان‏بخشِ نیایششان این است که همه ستایشها ویژه خدا، مالک و مربّی جهانیان است.» آخرین سخن بهشتیان «الحمدلله ربّ العالمین» است؛ یعنی آنچه در این دنیا ابتدای کار مسلمانی بود، در بهشت انتهای آن است.

ب)رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمودند: نعمتهای خدا را بازگو کردن، شکر نعمت اوست. هر کس آن نعمتها را بیان کرد، شکر خدا کرده، و هر کس آن را کتمان کرد، کفران نموده است.

چو روزی به سعی آوری سوی خویش
مکن تکیه بر زور و بازوی خویش[۷]

ج) أمیرالمؤمنین علی(علیه السلام) در تفسیر «ربّ العالمین» می‏فرماید: «العالَمینَ هُمُ الجَماعَاتُ مِن کُلِّ مَخلُوقٍ مِنَ الجَمَادَاتِ وَ الحیوانَاتِ؛ العالمین شامل تمام مخلوقات است؛ أعم از موجودات بی‌جان و جاندار.» پس أولاً هم موجودات جاندار و هم موجودات بی‌جان به پروردگار احتیاج دارند، و ثانیاً اینکه مشهور است مراد از عالمیان فقط شامل انسانهاست، صحیح نمی‌باشد.

د)آثار و برکات حمد خدا[۸]:

۱. رهایی از انواع شرک؛

۲. یاد خدا بودن: «قال علی(علیه السلام): الحمدلله الّذی جعلَ الحمدَ مِفتاحاً لِذِکرِه[۹]؛ ستایش خدای را که ستایش خویش را کلید یادش قرار داده است.»

۳. فراوانی نعمت: ((لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِی لَشَدِیدٌ))[۱۰]؛ یعنی ستایش خدا موجب ازدیاد نعمت و تفضّل و احسان خداست.

۴. راهنما بودن: «قال علی(علیه السلام): … وَ دلیلاً عَلی آلائِهِ وَ عَظَمَتِهِ؛[۱۱] ستایش خدا موجب راهنمایی شدن به نعمتها و عظمت خداست.»

۵. سنگینی ترازوی ثواب در قیامت: «قالَ رَسُول اللهَ(صلی الله علیه و آله): لَا إِلَهَ‏ إِلَّا اللَّهُ‏ نِصْفُ‏ الْمِیزَانِ‏ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ تَمْلَأُه ؛  گفتن لا اله الا الله نیمی از ترازوی اعمال را فرا می‏گیرد و (پاداش) الحمدلله آن را پر می‌سازد.»

۶. غفران: «قال رسول الله(صلی الله علیه و آله): اکثِروُا مِن الحمدِ للهِ فَانَّ لَها عَینَین وَ جَناحَین نَظیر فِی الجَنَّهِ تَستغفرُ لِقائِلها الَی القیامهِ[۱۲]؛ الحمدلله را بسیار بگویید؛ زیرا برای آن، دو چشم و دو بال در بهشت است که تا روز قیامت برای گوینده خود آمرزش می‏طلبد.»

۷. دعوت به بهشت: «قالَ رسولُ اللهِ(صلی الله علیه و آله): أَوَّلُ مَنْ یُدْعَى إِلَى‏ الْجَنَّهِ الْحَمَّادُونَ‏ الَّذِینَ یَحْمَدُونَ اللَّهَ فِی السَّرَّاءِ وَ الضَّرَّاء [۱۳]؛ نخستین کسانی که به بهشت دعوت می‌شوند‌، ستایشگرانی هستند که خدا را در آشکار و نهان می‌ستایند و (الحمدلله می‌گویند).»

۸. محبوب‌ترین کارها نزد خدا: «عَنْ مُحَمَّد بْنِ مَرْوَان قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِاللهِ(علیه السلام): أیُّ الأَعمالِ أَحبُّ اِلَی اللهِ عزَّ وَ جلَّ؟ فَقَالَ: أَنْ تَحْمِدَهُ[۱۴]؛ محمد بن مروان می‏گوید: به امام ششم(علیه السلام) عرض کردم: چه کارهایی در پیشگاه خدای عزّوجلّ محبوب‌تر است؟ فرمود: اینکه حمد و ستایش خدا کنی.»

۹. مشمول دعای نمازگزاران شدن: «‌جَاءَ رَجُلٌ اِلَی اَبِی عَبْدِالله(علیه السلام) فَقَالَ: جُعِلتُ فِداکَ! انّی شیخٌ کبیرٌ فَعَلِّمنِی دُعاءً جَامِعاً. فقال(علیه السلام): أَحمِد اللهَ فَاِنَّکَ اذا حَمِدتَ اللهَ لَم یَبْقَ مُصَلٍّ الا دُعالَکَ یَعْنِی سَمِعَ اللهُ لِمَن حَمِدَه[۱۵]؛ مردی خدمت امام صادق(علیه السلام) آمد و عرض کرد: قربانت گردم! من پیری سالخورده‌ام. دعایی جامع به من بیاموز! آن حضرت فرمود: خدای را سپاس گوی که چون ستایش خدا کنی، تمام نمازگزاران تو را دعا کنند؛ [زیرا آنها در نماز می‌گویند:] خداوند حمد و سپاس هر سپاسگزاری را بشنود (و ‌بپذیرد).»

پیام‏های آیه

«اَلْحَمْدُلِلهِ رَبِّ الْعَالَمِین» تنها جمله برای سپاسگزاری و ستایش خدای متعال در برابر نعمتهایی که به ما عطا کرده است، نمی‌باشد؛ بلکه ابتدای عبودیت و دل‏سپردگی در مقابل ذات لایزال الهی است. ما با گفتن این جمله، جایگاه خود و جهان هستی را نسبت به خدای متعال پیدا می‌کنیم. و از طرف دیگر، وظیفه خود را – که ستایش از اوست – انجام می‌دهیم. می‏دانیم که عالم هستی برای ما نعمت است و لذا از خالق آن سپاسگزاری و او را ستایش می‌کنیم.

همچنین درمی‌یابیم که تمام عالم هستی؛ أعم از انسان و موجودات جاندار و بی‌جان، لحظه‌ای نمی‌توانند بدون ربوبیت و تربیت الهی به سر ببرند؛ چراکه: «اگر نازی کند یک دم، فرو ریزند قالبها».

فعالیت‏ قرآنی در منزل

۱.در آیات بسیاری از قبیل «الحمد لله ربّ العالمین» خدای متعال از خود تعریف می‏کند. تحقیق کنید که چرا تعریف از خود در حقّ انسانها بد است؛ ولی در حق خدای متعال بد نیست؟

۲.در بسیاری از آیات الهی خدای متعال از پیامبران نقل می‏کند که هنگام دعا کردن از واژه «ربّ» استفاده می‌کردند، تعدادی از این آیات را پیدا کنید!

ادامه دارد …

_________________________________________

[۱]. بحار الانوار، محمد باقر مجلسی، دارالاحیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۰۳ ق، ج ۹۰، ص ۱۵.

[۲]. امالی، شیخ مفید، کنگره شیخ مفید، قم، ۱۴۱۳ ق، ص ۲۴۶، به نقل از: تفسیر رحمت، ص۱۴۲.

[۳]. تفسیر الصافی، ملا محسن فیض کاشانی، انتشارات الصدر، تهران، چاپ دوم، ۱۴۱۵ ق، ج ۱، ص ۷۱.

[۴]. إسراء/ ۳؛ تفسیر منهج الصادقین، ملا فتح الله کاشانی، کتابفروشی محمد حسن علمی، تهران، ۱۳۳۶ش، ج ۱، ص ۴۳.

[۵]. مفاتیح نوین، مکارم شیرازی، مدرسه امام علی(علیه السلام)، قم، ۱۳۸۸ ش، ص ۱۰۵۶.

[۶]. وسائل الشیعه، شیخ حرّ عاملی، مؤسسه آل‏بیت(علیهم السلام)، قم، ۱۴۰۹ ق، ج ۱۶، ص ۳۱۳.

[۷]. تفسیر روح الجنان، ابوالفتوح رازی، به نقل از: تفسیر رحمت، ص ۱۴۰.

[۸]. تمامی مطالب این بخش از «تفسیر رحمت» اثر ابوالفضل یغمایی، صص ۱۳۶ – ۱۴۵ می‌باشد.

[۹]. نهج البلاغه، سید رضی، نشر هجرت، قم، خطبه ۱۵۷.

[۱۰]. ابراهیم/ ۷.

[۱۱]. نهج البلاغه، خطبه ۱۵۷.

[۱۲]. کنز العمال، متقی هندی، مؤسسه الرساله، بیروت، ۱۴۰۹ ق، ج ۳، ص ۲۶۱.

[۱۳]. مکارم الاخلاق، شیخ طبرسی، نشر شریف رضی، قم، ۱۴۱۲ ق، ص ۳۰۷ .

[۱۴]. اصول کافی، کلینی، دارالکتب الاسلامیه، تهران، ج ۴، ص ۲۸۰.

[۱۵]. مکارم الاخلاق، شیخ طبرسی، ص ۳۰۸ .

ارسال یک پاسخ

توجه داشته باشید: آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

نظر شما پس از تایید مدیر منتشر خواهد شد.