پیرامونِ شعار « پندار نیک ، گفتار نیک ، کردار نیک »

0 607

برخی می‌پرسند: «دین زرتشتی می‌گوید: ” پندار نیک ، گفتار نیک ، کردار نیک “، پس چرا آن را دین باطلی می‌دانید؟ و چرا اسلام را از آن برتر معرفی می‏‌کنید؟»

پاسخ:

– از جمله نعمت‌های خدادادی به انسان، نعمت عقل و اندیشه است که بهره بردن از آن، در امور زندگی راهگشا است. از این رو، در پردازشِ آنچه که می‌شنویم، و آنچه در پیرامون ما می‌گذرد، «عقلانیت» ابزاری کارآمد است. با نگاهی روشن و دقیق، درمی‌یابیم که صِرف شعار در یک مکتب، اثبات کننده حقانیت آن نیست. بلکه «به عمل کار برآید به سخندانی نیست!» چه بسا آیین‌ها و مکتب‌هایی که در گذر تاریخ، زیباترین شعارها را سر داده‏‌اند؛ اما در عمل خلاف آن عمل کرده اند. امروزه نیز شعارهایی چون حقوق بشر، آزادی و دموکراسی تنها دستاویزی برای جهانخواران و ستمگران شده است تا با استفاده از این عبارات، جهان را به یغما برده، مردم را فریب دهند و به بردگی کشند.

– این شعار (پندار نیک ، گفتار نیک ، کردار نیک )، هرچند ظاهراً زیباست، لیکن فی نفسه سخنی مبهم و کلی است. مثل این است که از مهندسى براى ساختمان یک مسجد طرح بخواهند، به او بگویند: طرح شما چیست؟ بگوید: یک ساختمان خوب! اول باید دید “خوب” و “ساختمان” در نظر او چیست. یا به یک خیاطى بگویند: چه مدل لباس مى‌دوزى؟ بگوید: یک مدل خوب! ولى معلوم نباشد خوب او چگونه است. طبیبی را در نظر بگیریم که به بیمار بگوید: «غذای خوب بخور!»؛ اما نگوید منظور از غذای خوب چیست، پس دستور طبیب بدین صورت فایده‏‌ای ندارد. طبیب باید بگوید چه چیز برای این بیمار مصداق «غذای خوب» است و چه چیز مصداقِ «غذای بد». زمانی سخنِ طبیب ارزشمند است که توضیح دهد هر شخص در هر سن و سالی چه چیزی بخورد، و از چه چیزهایی پرهیز کند و…

– منطق اسلام در این زمینه، هم در بُعد شعار، هم در تعیین مصادیقِ خوبی و بدی و هم در عملِ الگوهای دینی، بسی کامل‌تر و نیکوتر از شعائر زرتشتی است. اگر زرتشت می‌گوید: «پندار نیک، گفتار نیک و کردار نیک»، اسلام پا را فراتر از این گذاشته، می‌گوید: « نیک ترین اندیشه، نیک ترین گفتار و نیک ترین کردار» و مصادیق آن را نیز به صورت روشن و دقیق معیّن کرده است. نه تنها قرآن همگان را به گفتار نیک فرامی‌خواند؛ بلکه از میان گفتارهای نیک، «نیکوترین گفتار» را خواسته است؛ یعنی قدمی فراتر و بالاتر از گفتار نیک! می‏‌فرماید: «قُلْ لِعِبَادِی یقُولُوا الَّتِی هِی أَحْسَنُ…[۱] به بندگان من بگو: سخنی بگویند که نیکوترین باشد.»؛ و از میان کردارهای نیک، نیک‌ترین‌ها را باید برگزید: «وَ هُوَ الَّذی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ… لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً…[۲]؛ و اوست کسى که آسمانها و زمین را آفرید… تا شما را بیازماید که کدام‏ یک نیک‌کردارتر هستید…» همچنین امام سجاد (علیه السلام) در دعای مشهور خود از خداوند درخواست می‌کند: «خداوندا! بر محمد و آل محمد درود فرست و ایمان مرا به کامل‌ترین مرتبه، و یقین مرا بهترین یقین، و نیت و اندیشه مرا در زمره نیک ترین اندیشه‌ها و کردار مرا نیک ترین کردارها قرار ده!»[۳] این گفتار امام را در عرصه عمل نیز به روشنی می‌بینیم، آنجا که اسرای کربلا را به شام بردند، پیرمردی از اهالی دمشق، در محضر امام ایستاد و خطاب به ایشان، لب به فحاشی گشود، امام لحظاتی سکوت اختیار کرده، پس نگاه رحمانی خود را با گفتار نیک همراه ساخته؛ فرمودند: «ای مرد، قرآن خوانده‌ای؟» پیرمرد پاسخ داد: «آری والله مسلمانم!» پس امام فرمودند: «آیا کلام خدا را خوانده‌ای که قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّهَ فِی الْقُرْبى‏؟[۴] مرد پاسخ داد: «آری خوانده‌ام». امام فرمود: «ماییم نزدیکان پیامبر، پس چگونه مَوَدّت را در حق ما به جای می‌آورید؟» پیرمرد با شنیدن این سخن دست به آسمان برده، ناله زد و از ظالمینِ در حق اهل بیت پیامبر تبرّی جست.[۵] می‌بینیم که اندیشه نیک، گفتار نیک و کردار نیک امام سجاد، چگونه انسانی را از قعر ضلالت نجات می‌دهد وکافی است در سنت نبوی و سیره معصومین بنگریم، تا دریابیم که این منطق اسلام در عمل نیز متعالی است، نه اینکه صرفاً شعاری کلّی و مبهم باشد.

ممکن است کسی بگوید: درست است که این شعار زرتشتیان کلّی است؛ اما شما نمی‏‌توانید به صرف کلی بودن این شعار، آن را محکوم کنید؛ چون حتماً منابع زرتشتی آن را تفسیر می‌کند و توضیح می‌دهد! پس باید به سراغ منابع آنها برویم.

بله! اما هنگامی که به منابع زرتشتی، همچون اَوستا (کتاب مقدس زرتشتیان) و دیگر متون تفسیری و روایی زرتشتی (که به متون پهلوی مشهورند) مراجعه می‌کنیم، درمی‌یابیم که معنی واقعی این شعار چیست!

برای مثال: در اندیشه زرتشتی، مورچه موجودی اهریمنی و خبیث (اصطلاحاً: خرَفستَر) شمرده می‌شود که برای مقابله با آفرینش اهورامزدا پدید آمده است.[۶] در ادامه این پندار، کرداری نیز وجود دارد و آن اینکه کشتن خرفستران (مخلوقاتِ اهریمن) از جمله مورچه‌ها و خراب کردن لانه آنها، سبب آمرزش شمرده شده و به آن عمل می‌شد.

مثال دیگر: در وندیدادِ اوستا، فرگرد چهاردهم، بند پنجم، کسی که یک سگ آبی را بکشد، مرتکب گناهی بزرگ شده و برای آمرزیده شدن می‌بایستی کارهای بسیاری انجام دهد، از جمله کشتن ده هزار مورچه دانه‌‏کش. در فرگرد شانزدهم، بند دوازدهم نیز آمده است که بانوان پس از اتمام عادت ماهیانه، بعد از غسل با ادرار گاو، باید دویست مورچه را بکشند تا از آلودگی پاک شوند. همچنین در اوستا، وندیداد، فرگرد سوم، بند بیست و دوم آمده است: «زرتشت پرسید: زمین را چگونه می‌‏توان خشنود نمود؟ اهورامزدا پاسخ داد: کسی که هرچه بیش‏تر لانه‌های آفریدگان اهریمن را خراب نماید.»[۷]

چنین مواردی در اوستا و متون پهلوی به وفور موجود است و متأسفانه کردار نیک شمرده شده است.[۸] ناگفته نماند که در دین زرتشتی همین دیدگاه (علاوه بر مورچه‌‏ها) درباره لاک‌‏پشت‌ها نیز وجود دارد! چه اینکه لاک‏‌پشت‌ها نیز موجودات اهریمنی و سزاوار مرگ دانسته شده و کشتن آنان ثواب بسیار دارد.[۹] در این باب اگر بخواهیم مصادیق بیش‏تری را از اوستا و متون روایی زرتشتی بیان کنیم، می‌توانیم به این موارد اشاره نماییم:

اگر در خرید و فروش کشتزار، یکی از طرفین، معامله را بر هم بزند، او و نزدیکانش هزار برابرِ ارزش کشتزار را باید به عنوان خسارت بدهند.[۱۰] آیا به راستی این دیدگاه، قانونی برگرفته از پنداری نیک است؟! همچنین بنا بر روایات زرتشتی، هم‏بستری با مادر، خواهر و دختر (و دیگر محارم)، کرداری نیک شمرده شده است که موجب آمرزش گناهان و رسیدن به کمال می‌گردد.[۱۱] پندار نیک دیگر در آیین زرتشتی این است که بنا بر متن اوستا، نابینایان، ناشنوایان و معلولین، داغ‌خوردگان اهریمن شمرده شده و از نوشیدنِ نوشیدنیِ نذری در مراسم آیینی زرتشتی محروم شمرده شده‏‌اند.[۱۲] نیک‌تر از این، آنجاست که بنا بر متن اوستا، شستشوی بدن با ادرار خویشاوندان (ادرار انسان‌ها) کردار نیک و سبب دور شدن از اهریمن می‌گردد![۱۳] گذشته از این، زنده زنده پوست کندن انسانها با اندک خطا، کرداری نیک؛ بلکه لازم شمرده شده است.[۱۴] بر همین اساس، موبدان زرتشتی در عصر ساسانیان، مانی را زنده زنده پوست کنده، از دروازه شهر جندیشاپور آویزان کردند.[۱۵] مسائلی از این دست در اوستا و قوانین زرتشتی فراوان است.

گاو در آیین زرتشت

آنچه بیش‏تر موجب شگفتی می‌‏شود، هدف از پندار نیک، گفتار نیک و کردار نیک در آیین زرتشتی است. هدف این است که انسان به روان گاو مقدس برسد! توضیح اینکه: بنا بر تعالیم زرتشتی، گاو (در اوستا: geu/geuš) نخستین آفریده اهورامزدا است که جهانِ پاک از روانِ او خلق شده، پس روحِ گاو نخستین در منابع زرتشتی از قداستِ وی‍ژه‌ای برخوردار است و مبدأ پاکی شمرد می‌شود.[۱۶] در تمامِ بخش‌های اوستا، گاو و روان او (به اَوستایی: urvan geuš)‌ مورد ستایش قرار گرفته است و در این باره اسناد بسیاری وجود دارد. در اوستا، گاتها، هات ۲۸، بند ۱ می‌خوانیم:

ahyâ ýâsâ nemanghâ ustânazastô rafedhrahyâ manyêush mazdâ pourvîm speñtahyâ ashâ vîspêñg shyaothanâ vanghêush xratûm mananghô ýâ xshnevîshâ gêushcâ urvânem.

«ای مزدا! ای سپندمینو! اینک در آغاز با دست‌های برآورده تو را نماز می‌گزارم و خواستار بهروزی و آرامشم [بشود که] با کردارهای پاک و با همه خرد و منش نیک، «گئوش اوروَن» را خشنود کنم.»[۱۷] زرتشت دست به سوی آسمان دراز می‏‌کند، نماز می‏‌گزارد، آرامش و بهروزی می‏‌خواهد، و دست به دامانِ نیکی‌ها (پندار نیک و کردار نیک و گفتار نیک) ‌می‌شود، و هدف او از نیکی، رسیدن به خشنودی روانِ گاو است. آیا با این حال، می‏توان شعار: پندار نیک، گفتار نیک و کردار نیکِ زرتشتی را دلیل بر حقانیت، کامل بودن و یا برتری این آیین بر اسلام دانست؟

______________________

پی‌نوشت:

[۱]. اسراء/ ۵۳.
[۲]. هود/ ۷.
[۳]. صحیفه سجادیه، دعای ۲۰، دعای امام در مکارم اخلاق و کردارهای پسندیده، ترجمه علامه ابوالحسن شعرانی و ترجمه فیض الاسلام، لطیف راشدی، سید کاظم ارفع و…
[۴]. شوری / ۲۳.
[۵]. ابو منصور احمد بن على طبرسى، الإحتجاج، مشهد: نشر مرتضى مشهد مقدس، ۱۴۰۳ هجرى قمری، ج ۲، ص ۳۰۶-۳۰۷
[۶]. وندیداد، پژوهش جیمز دارمستتر، ترجمه موسی جوان، دنیای کتاب، تهران، ۱۳۸۴ش، ص ۶۱، فرگرد یکم، بند هفتم؛ فرنبغ دادگی، بندهش، گزارش مهرداد بهار، نشر توس، تهران،  ۱۳۸۵ش، صص ۹۷ – ۹۸؛ موبد جهانگیر اوشیدری، دانشنامه مزدیسنا، نشر مرکز، تهران، چاپ پنجم، ۱۳۸۹ش، صص ۲۵۵ – ۲۵۶.
[۷]. وندیداد، ص ۹۲.
[۸]. ر.ک: متن پهلوی سَددَر نثر، باب ۴۳؛ مینوی خرد، ترجمه احمد تفضلی، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، تهران ۱۳۵۴ش، صص ۱۸-۱۹؛ اوستا، ترجمه وَنَندیَشت، یشتِ بیست و یکم؛ زرتشتیان، باورها و آداب دینی آنها، مری بویس، ترجمه ع. بهرامی، انتشارات ققنوس، تهران، چاپ دوازدهم، ۱۳۹۱ش، صص ۷۰، ۱۰۴، ۲۱۳؛ موبد جهانگیر اوشیدری، صص ۲۵۵ – ۲۵۶.
[۹]. زرتشتیان، باورها و آداب دینی آنها، ص ۲۱۳ ؛ موبد جهانگیر اوشیدری، صص ۲۵۵ – ۲۵۶.
[۱۰]. اَوِستا، بخشِ وَندیداد، فرگرد چهارم، بند ۵ – ۱۰.
[۱۱]. کتاب سوم دین‌کرد، دفتر اول، به اهتمام فریدون فضیلت، انتشارات فرهنگ دهخدا، تهران، ۱۳۸۱ش، صص ۱۴۳ – ۱۵۰؛ شاهنامه (بر اساس نسخه چاپ مسکو)،مؤسسه نور، تهران، صص ۷۷۳، بیت ۲۸۰۸۱ – ۲۸۱۰۳ (حکایت بهمن اردشیر و همای)؛ تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامى‏، برتولد اشپولر، ترجمه: جواد فلاطورى و مریم میراحمدى‏، انتشارات علمى و فرهنگى‏، تهران، ۱۳۷۳ش، ج ‏۲، ص ۱۸۱؛ تاریخ ادبیات ایران از دوران باستان تا قاجاریه‏، یان ریپکا، ترجمه عیسى شهابى‏، انتشارات علمى و فرهنگى، تهران، ۱۳۷۱ش، ص ۸۱؛ تاریخ اجتماعى ایران، مرتضى راوندى‏، انتشارات نگاه‏، تهران‏، ۱۳۸۲ش، ج‏ ۱، ص ۶۶۱؛ ایران در زمان ساسانیان‏، آرتور کرستین سن، ترجمه رشید یاسمى‏، انتشارات نیاى کتاب، تهران، ۱۳۶۸ش، ص ۴۳۵؛ ارداویرافنامه، رشید یاسمی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، بند ۲.
[۱۲]. اوستا، آبان یشت، بند ۹۳؛ اوستا، گزارش دکتر دوستخواه، انتشارات مروارید، تهران، چاپ شانزدهم، نسخه انجمن زرتشتیان آلمان، ج ۱، ص ۳۱۴.
[۱۳]. اوستا، وندیداد، فرگرد هشتم، بند ۱۱ – ۱۳.
[۱۴]. همان، فرگرد نهم، بند ۴۹ و فرگردسوم، بند ۱۵ – ۲۰.
[۱۵]. شاهنامه فردوسی (مسکو)، ص ۹۲۰، بیت ۳۳۳۳۸ – ۳۳۳۴۴؛ شاهنامه کامل فردوسی به نثر پارسی، میترا مهرآبادی، انتشارات روزگار، تهران، ج ۲، ص ۸۸۷؛ زگفتار دهقان (شاهنامه به نظم و نثر)، اقبال یغمایی، انتشارات توس، تهران، ص ۵۳۰.
دیگر منابع تاریخی از جمله: ابوحنیفه دینورى در اخبار الطوال، محمد بن جریر طبری در تاریخ الرسل و الملوک، ابن مِسکوَیه در تـجارب الامم، مطهر بن طاهر المقدسى در البدء و التاریخ، ابن اثیر در الکامل فی التاریخ، ابوریحان بیرونى‏ در الآثار الباقیه عن القرون الخالیه و… بر این نکته تأکیده کرده‏اند.
[۱۶]. گاتها کهن‌ترین بخش اوستا، ابراهیم پورداود، انتشارات اساطیر، تهران، ۱۳۷۸ش، صص ۱۱۸ – ۱۱۷.
[۱۷]. بنگرید به:
Avesta, Yasna 28: 1, Based on edition of Karl F. Geldner, Avesta, the Sacred Books of the Parsis, Stuttgart, 1896.

اهورامزدا

ارسال یک پاسخ

توجه داشته باشید: آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

نظر شما پس از تایید مدیر منتشر خواهد شد.