انواع ادب در قرآن

0 248

ادب که یکی از مقوله های مهم و اساسی و در عین حال وسیع است، در یک نگاه کلی بر بر دو قسم است: ادب در برابر خلق و ادب در برابر خالق.از نمونه های ادب با خلق که خداوند در آیات قرآن به پیامبر رحمت می فرماید: دستور به گذشت و امر به معروف و…(۱)

نظایر این آیات در ادب کردن با خلق بسیار است که ما از آن تعبیر به آداب معاشرت می کنیم یا مثلا ادب اجتماعی یعنی انسان که در جامعه زندگی می کند باید با اطرافیان خود رعایت ادب را داشته باشد.

اما ادب با خالق که در قرآن اشاره شده و نمونه آن شریک قرار ندادن با خداوند است(۲)

ادب کردن با پیامبر که می فرماید: آنچه پیامبر آورده بگیرید و عمل کنید و آنچه شما را از آن بازداشته انجام ندهید(۳)

یا اطاعت کردن خدا و رسول و اولی الامر (۴)*

به طور کلی می توان گفت در همه چیز ادب وجود دارد! و هر چیزی برای خودش یه نحوه آدابی دارد و اینها گاهی جنبه فردی دارد و گاهی اجتماعی.
از کارهای ساده گرفته مثل غذا خوردن ، خوابیدن، راه رفتن و… تا عبادات که همه دارای آداب هستند: آداب نماز ، روزه، حج و… که در حقیقت همه این عبادات به نحوی رعایت ادب در برابر معبود است.

بله همین مؤدب بودن هم باید با رعابت آدابش باشد برای رسیدن به این مهم می توان از الگوهایی آموخت که برترین آنها را قرآن به ما معرفی می کند و آن کسی نیست جز پیام آور رحمت(۵) و خاندان او که همگی الگوهای و نمونه های ادب کاملند و انواع ادب در وجود آنها متجلی است

واژه اَدَب در قرآن کریم بکار نرفته ولى در آیات فراوانى به مفهوم آن که مجموعه گسترده‌اى از روابط فردى و اجتماعى را دربرمى‌گیرد، اشاره شده‌ است.

ادب حضور در مکان های مقدس

یکى از آداب مورد توجه قرآن، ادب حضور در مکان‌هایى است که نوعى تقدس دارند. این مکان‌ها یا همانند مساجد و معابد از آغاز، مکانى مقدس در نظر گرفته شده‌اند؛ چنانکه خداوند به حضرت موسى علیه السلام فرمان مى‌دهد. هنگام حضور در سرزمین مقدس «طُوى» کفش‌ها را درآورده، پاى برهنه باشد: «فَاخلَع نَعلَیکَ اِنَّکَ بِالوادِ المُقَدَّسِ طُوًى». (سوره طه/۲۰،۱۲)

یا به واسطه حضور اولیاى خاص الهى مانند پیامبران، قداست یافته‌اند؛ چنان‌ که افراد باایمان موظف‌اند هنگام حضور در خانه‌هاى پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله ادب را رعایت کرده با اجازه وارد شوند: «یاَیُّهَا الَّذینَ ءامَنوا لاتَدخُلوا بُیوتَ النَّبىِّ اِلاّ اَن یُؤذَنَ لَکُم‌…». (سوره احزاب/۳۳،۵۳)

رعایت این ادب پس از رحلت پیامبر صلى الله علیه و آله نیز نیکو شمرده شده است؛ چنان که در جوامع حدیثى شیعه، خواندن اذن دخول از آداب زیارت حضرت بشمار مى‌رود و رعایت این ادب هنگام حضور در مرقدهاى مطهر امامان علیهم السلام نیز سفارش شده است

ادب در برابر اولیای الهی

خداوند در قرآن به مؤمنان فرمان مى‌دهد هنگام سخن گفتن با پیامبر صلى الله علیه و آله، صداى خود را بلند نکنند: «یاَیُّهَا الَّذینَ ءامَنوا لاتَرفَعوا اَصوتَکُم فَوقَ صَوتِ النَّبىِّ ولا تَجهَروا لَهُ بِالقَولِ‌…». (سوره حجرات/۴۹،۲)

افزون بر این سخن گفتن آرام و مؤدّبانه با حضرت، نشانه پرهیزکارى دانسته شده:«إِنَّ الَّذِینَ یَغُضُّونَ أَصْوَاتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ أُولَٰئِکَ الَّذِینَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوَىٰ…»(سوره حجرات/۴۹،۳)

و کسانى‌ که بدون رعایت حرمت پیامبر، وى را از فراسوى حجره‌ها (از‌ درون خانه‌هاى خود) صدا مى‌زنند، افرادى نابخرد و نادان شمرده شده‌اند: «اِنَّ الَّذینَ یُنادونَکَ مِن وراءِ الحُجُرتِ اَکثَرُهُم لایَعقِلون» (حجرات/۴۹،۴)، «لاتَجعَلوا دُعاءَ الرَّسولِ بَینَکُم کَدُعاءِ بَعضِکُم بَعضـًا». (سوره نور/۲۴، ۶۳)

در قرآن کریم، رعایت این ادب در برابر دیگران نیز سفارش شده است: «…واغضُض مِن صَوتِکَ‌…». (سوره لقمان/۳۱، ۱۹)

ادب در برابر پدر و مادر

یکى از مهم‌ترین آدابى که اسلام بر آن تأکید فراوان دارد، ادب برخورد با پدر و مادر است. در آیاتى از قرآن کریم به این مسأله اشاره شده؛ از‌ جمله سفارش خداوند به گفتار کریمانه با والدین و لزوم پرهیز از تندخویى با آنان است: «وقَضى رَبُّکَ اَلاّ تَعبُدوا اِلاّ اِیّاهُ وبِالولِدَینِ اِحسنـًا اِمّا یَبلُغَنَّ عِندَکَ الکِبَرَ اَحَدُهُما اَو کِلاهُما فَلاتَقُل لَهُما اُفّ و لاتَنهَرهُما وقُل لَهُما قَولاً کَریمـا × واخفِض لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحمَهِ‌…». (سوره اسراء/۱۷، ۲۳‌ـ‌۲۴) برخى مفسّران مقصود از گفتار کریمانه را نخواندن آن‌ها به اسم دانسته‌اند.

حتی پدر و مادر بى‌ایمان نیز از نگاه قرآن داراى ارج ویژه‌اى هستند و رعایت ادب و ملاطفت با آن‌ها نیز لازم شمرده شده است: «و اِن جهَداکَ عَلى اَن تُشرِکَ بى ما لَیسَ لَکَ بِهِ عِلمٌ فَلا تُطِعهُما وصاحِبهُما فِى الدُّنیا مَعروفـًا‌…».(سوره لقمان/۳۱،۱۵)

ادب در برابر استاد

بر اساس آیات قرآن، شکیبا بودن و اطاعت از استاد، ادب و شرط تعلّم است؛ چنان‌ که موسى علیه السلام بر اطاعت کامل خود از حضرت خضر علیه السلام و سرپیچى نکردن از فرمان‌هاى او تأکید کرد. به گفته برخى مفسران موارد فراوانى از ادب و متانت در کلام موسى علیه السلام دیده مى‌شود:

درخواست خود را جهت یادگیرى با استفهام آغاز کرد: «قالَ لَهُ موسى هَل اَتَّبِعُکَ عَلى اَن تُعَلِّمَنِ‌…». (سوره کهف/۱۸، ۶۶)

مبدأ علم خضر را به جهت تکریم ذکر نکرد و با صیغه مجهول آورد.

علم او را رشدآفرین دانست: «مِمّا عُلِّمتَ رُشدا».(سوره کهف/۱۸، ۶۶)

ادب در امور جنسی

یکى از آداب مورد تأکید قرآن، عدم تصریح به عناوین جنسى است؛ براى مثال از عمل آمیزش همواره با الفاظ کنایى مانند «رفث» (سوره بقره/۲،۱۸۷)، «لمس» (سوره مائده/۵،۶)، «مسّ» (سوره آل عمران/۳، ۴۷؛ سوره مریم/۱۹، ۱۶‌و‌۲۰)، «اتیان» (سوره بقره/۲،۲۲۲)، «مباشره» (سوره بقره/۲،۱۸۷)، «دخول» (سوره نساء/۴،۲۳) و «قرب» (سوره بقره/۲،۲۲۲) استفاده کرده است.

یکى دیگر از آداب امور جنسى، عدم حضور در خلوتِ زن و شوهر است. بر اساس آیات قرآن، خدمت‌گزاران و کودکان بالغ موظفند هنگام ورود به اتاقى که پدر و مادر در آن قرار دارند، اجازه بگیرند؛ (سوره نور/۲۴، ۵۸‌ـ‌۵۹)؛ حتى کودکان نابالغ که پیوسته نزد پدر و مادر هستند، لازم است این‌گونه تأدیب شوند که دست کم در سه زمان (پیش از نماز صبح پس از نماز عشاء و هنگام ظهر) که به‌ طور معمول پدر و مادر به استراحت مى‌پردازند، بدون اجازه به اتاق آنان وارد نشوند.(سوره نور/۲۴،۵۸) برخى از مفسران این دستور قرآنى را نوعى ادب اسلامى دانسته‌اند

ادب ورود به منزل دیگران

مؤمنان باید هنگام ورود به خانه دیگران اجازه بگیرند و چنان‌چه به عللى به آن‌ها اجازه ورود داده‌ نشد، برگردند: «یاَیُّهَا الَّذینَ ءامَنوا لاتَدخُلوا بُیوتـًا غَیرَ بُیوتِکُم حَتّى تَستَأنِسوا… فَلاتَدخُلوها حَتّى یُؤذَنَ لَکُم واِن قیلَ لَکُمُ ارجِعوا فَارجِعوا هُوَ اَزکى‌…».(سوره نور/۲۴، ۲۷‌ـ‌۲۸)

ادب سلام کردن

تحیّت ویژه مسلمانان به استناد آیات و روایات بسیار، سلام کردن است. سلام کردن، خود رفتارى مستحب ولى پاسخ به آن واجب است.

در آیات قرآن در موارد ذیل از تحیت «سلام» یاد‌ شده است:

سلام کردن هنگام ورود به خانه: «فَاِذا دَخَلتُم بُیوتـًا فَسَلِّموا عَلى اَنفُسِکُم تَحِیَّهً مِن عِندِاللّهِ مُبـرَکَهً طَیِّبَهً».(سوره نور/۲۴،۶۱)

اظهار ادب فرشتگان مهمان حضرت ابراهیم علیه السلام با سلام کردن بر ابراهیم و پاسخ حضرت: «هَل‌ اَتکَ حَدیثُ ضَیفِ اِبرهیمَ المُکرَمین × اِذ دَخَلوا عَلَیهِ فَقالوا سَلمـًا قالَ سَلمٌ‌…». (سوره ذاریات/۵۱،۲۴‌ـ‌۲۵)

پاسخ سلام با عبارتى بهتر و نیکوتر: «واِذَا حُیّیتُم بِتَحِیَّه فَحَیّوا بِاَحسَنَ مِنها‌…».(سوره نساء/۴، ۸۶)

سفارش خداوند به پیامبر مبنى بر سلام به مؤمنان: «واِذا جاءَکَ الَّذینَ یُؤمِنونَ بِایتِنا فَقُل سَلمٌ عَلَیکُم‌…». (سوره انعام/۶،۵۴)

تحیّت و اظهار ادب بهشتیان به یکدیگر با سلام کردن: «…و تَحِیَّتُهُم فِیها سَلمٌ‌…». (سوره یونس/۱۰،۱۰) و…

ادب مهمانی و ضیافت

برخى مفسران از آیات قرآن کریم، آدابى را براى مهمان دارى استفاده کرده‌اند: پس از ورود مهمان بى‌درنگ به پذیرایى او مبادرت شود و مهمان کم‌تر در انتظار پذیرایى بماند و میزبان، پنهانى و دور از چشم مهمان براى فراهم ساختن غذا اقدام کند تا او وى را از این کار باز‌ندارد:«هَل اَتکَ حَدیثُ ضَیفِ اِبرهیمَ المُکرَمین… فَراغَ اِلى اَهلِهِ فَجاءَ بِعِجل سَمین». (ذاریات/۵۱،۲۴‌ـ‌۲۶)

مهمان نیز نباید بدون دعوت به خانه کسى برود و پس از پذیرایى و تناول غذا نیز بیش از حد معمول در خانه میزبان نماند تا مزاحم او و خانواده‌اش نشود: «اِذا دُعیتُم فَادخُلوا فَاِذا طَعِمتُم فَانتَشِروا‌…». (سوره احزاب/۳۳،۵۳)

ادب در برابر مخالفان عقیده

اسلام، افزون بر آن‌ که مسلمانان را به رعایت اخلاق و آداب، با یکدیگر مى‌خواند به مسلمانان سفارش مى‌کند که در برخورد با مخالفان عقیدتى هم آداب را رعایت کنند:

رعایت ادب در گفتار و پرهیز از سبّ و ناسزاگویى: «و‌لاتَسُبُّوا الَّذینَ یَدعونَ مِن دونِ اللّهِ فَیَسُبُّوا اللّهَ عَدوًا بِغَیرِ عِلم‌…». (سوره انعام/۶،۱۰۸)

سخن گفتن با آنان با نرمى و مدارا: «اِذهَبا اِلى فِرعَونَ اِنَّهُ طَغى × فَقولا لَهُ قَولاً لَیِّنـًا لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ اَو یَخشى».(سوره طه/۲۰، ۴۳‌ـ‌۴۴)

دعوت آنان همراه با پند نیکو: «اُدعُ اِلى سَبیلِ رَبِّکَ بِالحِکمَهِ والمَوعِظَهِ الحَسَنَهِ».(سوره نحل/۱۶،۱۲۵) و…

ادب برخورد با سفیهان و نادانان

رعایت ادب در برخورد با جاهلان و نادانان از ویژگى‌هاى بندگان ممتاز خداوند است: «و‌عِبادُ الرَّحمنِ الَّذینَ یَمشونَ عَلَى الاَرضِ هَونـًا و اِذا خاطَبَهُمُ الجهِلونَ قالوا سَلما».(سوره فرقان/۲۵،۶۳)

و این ادب چیزى جز برخورد و رفتارى کریمانه با آنان نیست: «…‌و‌اِذا مَرّوا بِاللَّغوِ مَرّوا کِراما» (سوره فرقان/۲۵،۷۲)؛ چنان‌که در آیاتى دیگر به حسن گفتار با سفیهان و نادانان سفارش شده است: «…‌و‌قولوا لَهُم قَولاً مَعروفا». (سوره نساء/۴،۵)

ادب نشستن در مجالس عمومی

از آداب اجتماعى مورد توجه قرآن، جا دادن به تازه واردان در مجالس عمومى است: «یاَیُّهَا الَّذینَ ءامَنوا اِذا قیلَ لَکُم تَفَسَّحوا فِى المَجلِسِ فَافسَحوا یَفسَحِ اللّهُ لَکُم… یَرفَعِ اللّهُ الَّذینَ ءامَنوا مِنکُم والَّذینَ اوتُواالعِلمَ دَرَجت‌…».(سوره مجادله،/۵۸،۱۱)

شأن نزول آیه درباره گروهى از شرکت کنندگان در جنگ بدر است که در «صفّه» بر پیامبر و یارانش وارد شدند. پیامبر دستور داد که حاضران به آنان جاى دهند. برخى این عمل پیامبر صلى الله علیه و آله را نوعى ادب آموزى و درس احترام گذاشتن به پیش‌گامان جهاد و ایمان دانسته‌اند

____________________________

پی نوشت :

۱.اعراف:۴۹
۲.اسراء:۳۹
۳.حشر:۷
۴.نساء:۵۹
۵.احزاب:۲۱
*. خصائص فاطمیه:۲۹۲

ارسال یک پاسخ

توجه داشته باشید: آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

نظر شما پس از تایید مدیر منتشر خواهد شد.