گزاره های موجود در قرآن کریم انشایی هستند یا املایی ؟ چرا ؟

0 48

آن چه در این باره مطرح است و در دین شناسی از آن بحث می کنند، این است که گزاره های قرآن کریم انشایی است یا اخباری . بنابراین، بحث انشاء در مقابل اخبار است نه املاء قرآن کریم دارای گزاره‌های بسیاری است که باید درباره ی آن بحث و گفتگو شود.از این رو، دانشمندان گزاره‌هایی چون وحی, رسالت, نبوت, امامت, قیامت, معاد, برزخ, اخلاق, فرهنگ, خانواده, سیاست, حکومت, قصه‌ها, مثل‌ها,‌ حکایت های قرآنی را به بحث نشسته‌اند.

این نوشتار در پی بررسی این نکته است که آیا زبان قرآن کریم، درجملات و گزاره های گوناگونی که آورده، زبان بیان عالم واقع است. یا آن که ارتباطی با واقع ها و هست ها ندارد. و تنها قصد تحریک احساسات را دارد و در نتیجه نمی توان از آن بایدها را نتیجه گرفت. یا آن که قصد توصیف و گرایش واقع و تحریک و انگیزش را توأمان دارد.

در بررسی این نکته نخست انواع جملات قرآنی و توصیفاتی را که قرآن کریم از خود دارد ارائه کرده و از آن ها نتیجه گرفته که در همه گزاره های قرآن کریم بیان واقع و دعوت به دگرگونی و تعالی همراه با هم مقصود و مورد نظر بوده و این به دلیل آن است که میان فعل و نتیجه آن، ارتباط علی و معلولی برقرار است که در نتیجه از درون بیان واقع ها پیام ها پدید می آیند.

۱. واقع گویی قرآن کریماز جمله موضوعاتی که در زمینه گزاره های قرآن کریم مطرح می باشد این است که آیا گزاره های قرآن کریم در صدد بیان واقع است، یا تنها تحریک احساسات، و یا قصد توصیف و تحریک را توأمان دارد.

گزاره های قرآنی را می توان به دو گروه اخباری و انشایی تقسیم کرد. جمله های اخباری به طور مستقیم از واقعیتی گزارش می دهد، یا آن را نفی می کند. آن واقعیت ممکن است وجود یا عدم یک چیز یا صفت یا حالت باشد و ممکن است اخبار از یک واقعیت مشهود یا غیبی یا اخبار از امور مادی یا مجرد عالم باشد. از بطن انسان یا از آفریدگار جهان، از پدیده های گذشته، حال یا آ ینده، از پدیده های این جهان یا جهان آخرت حکایت داشته باشد.
اما جمله های انشایی متضمن انشاء امر و نهی و درخواست انجام فعل یا ترک فعل، استفهام و پرسش، امید و آرزو، تحسین و تعجب و جز اینهاست. (۱)

با توجه به تفاوت جملات اخباری و انشایی، برخی گمان برده اند که با فقدان صدق و کذب در انشائیات، این نوع جملات ارتباط با واقع ندارند، به ویژه آن که از نظر منطقی باید میان مقدمات و نتیجه سنخیت و اتحاد معنایی برقرار باشد. بنابراین، از مقدمات اخباری نمی توان نتایج انشایی گرفت و از هست نمی توان به باید رسید.

۲. انحاء جملات قرآنی هر دو قسم جمله های اخباری و انشایی در قرآن کریم وجود دارد. قرآن، ذات خدا، جهان هستی، دنیا و آخرت، رویدادهای گذشته، حال و آینده، انسان و موجودات دیگر، پدیده ها و سنت ها و قوانین لایتغیر در سرنوشت انسان و جهان را توصیف و تصویر کرده است، چنان که در قرآن، امر، نهی و استفهام با اقسام گوناگونش، تمنّی و ترجّی، ندا و سوگند و شرط و مانند اینها آمده است.

اکنون پرسش این است که آیا تمام این گزاره های قرآنی، با تنوع موضوع و تفاوت تعبیرات، همه حکایت از واقع و قصد بیان حقیقت دارد؟ یا انگیزه اساسی آن ها تربیت انسان است و اهتمام بر واقعیت داشتن همه ی موضوعات در میان نیست، یا در برخی موضوعات انگیزه بیان واقعیت وجود دارد و در برخی دیگر تنها تحریک و ترغیب به انجام کاری یا تحقق اهدافی خاص دارد.
شک نیست که نمی توان برای اثبات واقعیتِ تمام حقایق، از یک مقیاس و یک ابزار استفاده کنیم. زیرا این انتظاری بیهوده است که انسان فرشتگان را با چشم ببیند که چگونه به یاری مؤمنان آمده و می آیند. (۲)

۳. پاره ای از اوصاف قرآن کریم توصیف هایی که قرآن کریم درباره ی خود دارد، می تواند نگاه قرآن به خود را از منظر مباحث یاد شده برای ما ترسیم نماید.
یک ـ در تعبیری وحی الهی بر پیامبر به عنوان «علم» معرفی می شود: …ما جاءک من العلم (۳)
دو ـ در آیات چندی «تزکیه و تعلیم کتاب و حکمت» به عنوان هدف رسالت پیامبر معرفی می شود که به وسیله قرآن انجام می گیرد.(۴)
سه ـ «فرقان»، «قول فصل» و «تفصیل دهنده» اوصاف دیگری است که قرآن بدان ها نامیده شده است.(۵)
چهار ـ نیز قرآن کریم به «نور» و «کتاب روشنگر» توصیف شده است.(۶)
پنج ـ «بصائر» و بینش آفرین وصف دیگری برای قرآن است.(۷)
شش ـ «برهان»، «بینه» و «هدی» از جمله اوصاف قرآن دانسته شده است.(۸)
محور مشترک این گونه آیات، بیان رسالت قرآن کریم و ویژگی حقیقت نمایی و معرفت بخشی و جهت دهندگی آن است. اوصاف روشنگری، تزکیت آفرینی، حکمت آموزی، تمییز میان حق از باطل، سخن نهایی بودن، نورافزایی، بصیرت زایی، حجت و نشان روشن بودن، هدایتگری، تنزیه از انحراف، یادآوری، غفلت زدایی و عبرت آموزی ویژگی های ذاتی قرآن است. این صفات و خصایص همچنان که وصف تمام قرآن است وصف هر یک از گزاره ها و اجزای قرآن نیز هست.

بنابراین، قصد بیان واقع، و دعوت به دگرگونی وجودی و تعالی معنوی به عنوان دو خصیصه تفکیک ناپذیر در تمام گزاره های قرآن، اعم از اخباری یا انشایی مشهود است. با این تفاوت که ساختار این دو گونه گزاره با یکدیگر متفاوت است. در گزاره های اخباری توصیف و تبیین واقعیت به شیوه مستقیم است، و پیام، غیرمستقیم، اما در گزاره های انشایی به طور مستقیم پیام ابزار شده، ولی واقعیتی که مبدأ پیام و یا هدف آن است غیرمستقیم بیان گردیده است.

۴. ارتباط باید و هستاوامر و نواهی الهی یا بایدها و نبایدهای شرعی اعم از احکام عبادی یا دستورهای اخلاقی، از انشائیات به شمار می آیند. اکنون مناسب است چگونگی ربط و نسبت این دو سنخ جملات را به اجمال توضیح دهیم. این بحث از دیرباز مطرح بوده است که ارتباط میان جملات انشایی و واقعیات خارجی و منشأ انحاء گوناگون بایدها که با آن ها روبرو هستیم، چیست؟ آن ها از کجا پدید آمده اند؟ چرا پدید آمده اند؟ آیا آن هافقط بازتابی از احساسات ما هستند؟ ضرورت های اجتماعی مبدأ جعل آن هاست؟ آیا عقل انسان آن ها را به وجود آورده یا آن ها تنها ناشی از خواست خدا هستند؟

هم چنان که ملاحظه شد متعلق بایدها و نبایدها متفاوت است. از همین رو می توان گفت منشأ آن ها نیز لزوماً متفاوت است. افعالی که انسان به عنوان یک موجود مختار انجام می دهد ناشی از علم و اراده و خواست اوست. او می داند که برای مصونیت از سرما پوشیدن لباس مناسب ضرورت دارد، برای بهبودی از درد باید از داروی مناسب استفاده کند، برای سیر شدن ناچار است غذا بخورد، همین طور جهت برقراری نظم، امنیت و رسیدن به حقوق نسبی خود ناگزیر است پایبند قانون و مقررات اجتماعی باشد، و…. از این گونه مثال ها معلوم می گردد که میان فعلی که فاعل آن خود انسان است و نتیجه فعل، ارتباطی علّی ـ معلولی و ضروری وجود دارد، تحقق عینی نتیجه بدون تحقق عینی فعل رخ نمی دهد. از این رو میان ایجاد فعل از سوی فاعل مختار و وقوع نتیجه، رابطه علّی ـ معلولی و «ضرورت» برقرار است.

می توان گفت در اوامر و نواهی، بایدها و نبایدهای شرعی و نتایج حاصل از آن ها نیز همین رابطه وجود دارد. از آن جا که بایدها و نبایدهای شرعی برخاسته از مصالح و مفاسد واقعی هستند و با شرایط خاص خودشان (همراهی با نیت توحیدی) زمینه ساز کمال وجودی انسانند، در نتیجه شبیه همان رابطه ای که میان غذا خوردن و سیر شدن برقرار است، میان دستورات شرعی و نتایج آن ها نیز برقرار است. مفاد بایدهای شرعی آن است که اگر انسان مختار، خواستار دست یابی به کمالات معنوی و تعالی وجودی است، ناگزیر است به علم و اراده خود موجبات و اسباب آن را فراهم سازد. خصوصیت بایدها و نبایدهای شرعی آن است که کشف رابطه میان افعال و نتایج آن ها در پرتو عقل بین و یا وحی قطعی صورت می گیرد که فرستنده آن آگاه به اسرار وجود انسان و مصالح واقعی اوست.

۵. جست وجوی دو ویژگی توأمان پیام واقعقرآن کریم گاه در قالب جمله خبری می گوید: قد أفلح من زکّاها. و قد خاب من دسّاها(۹)
به راستی آن که نفس خویش را پالایش داد رستگار شد و آن که نفس خویش را به تباهی آلود زیان دید.

چنان که پیداست جمله های یاد شده خبری هستند، اما پیامی که از آن ها حاصل می آید پیامی انشایی است. به انسان می گوید: پس باید روح را از آلودگی ها پاک ساخت و دور داشت. به بیان دیگر این آیات، یادآور دو نوع فعل (تزکیه و تدسیه) و نتایج آن ها (فلاح و خسران) است.
اگر به استفهام های قرآن کریم بنگریم دو ویژگی توأمان نیز خواهیم یافت: «آیا ما سینه تو را گشاده نساخیتم؟ و بار سنگینی را از تو برنداشتیم؟ همان باری که بر پشت تو سنگینی می کرد. و نام تو را بلندآوازه کردیم. پس قطعاً با هر سختی آسانی است. همانا با هر دشواری گشایشی است. پس آن گاه که از کار مهمی فراغت جستی به مهم دیگری همت گمار! و به سوی پروردگارت روی آر!»(۱۰)

خطاب های این سوره چنان که مفسران گفته اند، یک گفت و گوی شخصی با پیامبر اکرم(ص) و توصیف موقعیت آن حضرت و عنایت های خدا بر اوست که به عنوان شرح چگونگی یک زندگی و یک واقعه تاریخی است. اما وجود این قطعه از حیات تاریخی پیامبر در متن قرآن به عنوان یک متن جاودانه، دارای چه حکمتی است؟ به عبارت دیگر وقتی پذیرفتیم قرآن کریم «نور» و «هدایت» است، باید در جست و جوی کشف پیام گزاره های قرآن کریم برآییم. با دقت در این آیات به خوبی روشن می شود که نقطه ی محوری و آموزه فراتاریخی که مضمون همه ی آیات سوره در پرتو آن شکل می گیرد، این است که انسان قرآنی در فراز و فرود زندگی جان در پیمان خدا بگذارد، چرا که سررشته همه ی امور پروردگار است(۱۱) و اسباب دیگر همه در پرتو اراده و خواست او عمل می کنند.

فرجام سخنبا تأملی در آیاتی که به عنوان نمونه آورده شد و با پذیرش بنیادهای قرآن باوری و ایمان به خدای عینی، و خدایی بودن متن قرآن کریم، اکنون باید پرسید کدام یک از آیات پیش گفته را می توان عاری از پشتوانه معرفتی و واقع گروی دانست؟ و یا کدام یک از آیه های برشمرده را می توان فاقد پیام هدایت و دعوت به حیات برین انسانی و قدرت برانگیختگی دانست؟

می توان عصاره ی مدعای مطرح شده را در امور ذیل مدلّل یافت:

یک. اقتضای جاودانگی قرآن کریم که نهایی ترین سخن خداوند در راهنمایی انسان است و نیز نورانیت و هدایت گری قرآن کریم، آن است که تمام متن آن دو نقش توأمان حقیقت نمایی و پیام آفرینی را با هم ایفا کرده و در خود نهفته داشته است.

دو. در روایتی از امام باقر(علیه السلام ) نقل شده است که فرمود: قرآن کریم چونان خورشید و ماه است که برای مردم همه ی روزگاران نورافشانی می کنند .(۱۲)
و در سخن دیگری فرمود: «و لو أنّ الآیه إذا نزلت فی قوم ثم مات اولئک القوم ماتت الآیه، لما بقی من القرآن شیء، و لکنّ القرآن یجری أوّله علی آخره ما دامت السموات و الأرض، و لکلّ قوم آیه یتلونها هم منها من خیر او شرّ». (۱۳)

سه. عموم محققان و اندیشمندان اسلامی در اسباب نزول قائل به اعتبار عموم لفظ هستند و خصوص سبب را هرگز مانعی برای شمول مفاهیم قرآن کریم نسبت به تمامی افراد انسان نمی بینند. سیره پیوسته صحابه و مفسران بر آن بوده است که در عین آگاهی از مورد نزول، مفهوم آیات قرآن را منحصر در موارد خاص ندانسته، بلکه عموم لفظ را معیار قرار می داده اند.

شیخ طوسی در تفسیر تبیان، پس از بیان سبب نزول آیه و إنّ من أهل الکتاب لمن یؤمن به(۱۴) می نویسد: «آیه اگر هم درباره ی نجاشی نازل شده باشد، منعی در شمول آن نسبت به تمام گروندگان اهل کتاب ندارد، زیرا آیه بر سبب نازل می شود، اما مفهوم آن عام و فراگیر است». (۱۵)
زمخشری در تفسیر سوره ی همزه می نویسد: «ممکن است سبب نزول، خاص باشد، اما تهدید، عام است، تا هر کس که مشابه آن بدی را انجام دهد مشمول کیفر گردد. مانند: ویل لکلّ همزه… که درباره امیه بن خلف نازل شده، اما سخن در مقام تعریض است و شامل هر کسی است که دارای این صفات ناپسند است». (۱۶)

چهار. آیات فراوان قرآن کریم، تصریح می نماید که مقاصد آن همگانی است نه منحصر به عصر و نسل خاصی. بنابراین، این نکته از اختصاصات قرآن کریم است که دارای دو وجه خاص و عام است. تنزیل آن درباره کسانی است که در زمان آنها نازل شده است و تأویل آن برای تمام مردم است. البته بطون آن خود دارای مراتب گوناگون است و فهم کامل تأویل و بطون قرآن مخصوص راسخان در علم است. با توجه به ویژگی هایی که پیش از این نام برده شد، مقاصد همگانی این مأدبه الهی هم جنبه معرفت بخشی دارد و هم جنبه سازندگی.

علامه طباطبایی می نویسد: «اگر کسی در سخنان ائمه(علیهم السلام ) پیرامون عموم و خصوص و مطلق و مقید آیات قرآن تأمل کند، مشاهده می کند چه بسا از جنبه ی عام آیه حکمی را استنباط می کنند و از جنبه ی خاص آن حکم دیگری را، گاه از جنبه ی عام آیه استحباب و از جهت خاص آن وجوب حکمی را به دست می آورند، و نیز حرمت و کراهت را از دو جنبه یک آیه. بر اساس این مقیاس، اصولی به دست می آید که کلید حل بسیاری از دشواری های فهم آیات است و این ها تنها در سخنان ائمه(علیهم السلام ) یافت می شود.

ازاین مطلب این نکته به دست می آید که هر جمله ای از جمله های قرآن کریم به تنهایی دارای یک معنای و راهنمای حکمی از احکام شریعت است و سپس همان جمله در ترکیب با جمله بعدی، حکم دیگری را ارائه می دهد و با ملاحظه جمله سوم حکم سومی را، و همین طور با انضمام به جملات قبل و بعد خویش». (۱۷)
پرسش ها، حوادث و موقعیت های نزول آیات، از باب جری و انطباق آیه بر یک مصداق خاص است و نه بیان مفهوم آیه که امری کلی و فراگیر است.

پنج. آیات صریح قرآن کریم بیان می کنند که هدف قرآن کریم، هم تعلیم و معرفت بخشی و اصلاح بینش های بشر است، و هم تزکیه آفرینی و تربیت بخشی و سوق انسان به سوی اهداف تعالی جویانه. هو الذی بعث فی الامّیین رسولاً منهم یتلوا علیهم آیاته و یزکّیهم و یعلّمهم الکتاب و الحکمه و إن کانوا من قبل لفی ضلال مبین(۱۸) .

پاورقی:

۱. زرکشی، بدرالدین محمد، البرهان فی القرآن، جلد دوم، نوع۴۵.
۲. انفال:۱۲
۳. بقره:۱۴۵، رعد:۳۷
۴. رک : آل عمران : ۱۶۴ . بقره : ۱۵۱ .
۵. رک : فرقان : ۱ . طارق : ۱۴-۱۳ . انعام : ۹۷ .
۶. رک : شوری : ۵۲ . مائده : ۱۵ .
۷. رک : اعراف : ۲۰۳ .
۸. رک : انعام : ۱۵۷ . نساء: ۱۷۴ .
۹. شمس : ۱۰-۹ .
۱۰. انشراح : ۸-۱ .
۱۱. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ۲۰:۳۱۷.
۱۲. مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، ۹۲:۹۴، حدیث۴۷.
۱۳. همان، ۲۴:۳۲۸، حدیث۴۶.
۱۴. آل عمران : ۱۹۹ .
۱۵. طوسی، محمد بن حسن، تفسیر تبیان، ۳:۹۳.
۱۶. زمخشری، محمد بن عمر، تفسیر الکشاف، ۴:۲۸۳.
۱۷. طباطبایی، محمدحسین، المیزان، ۱:۲۶۲.
۱۸. جمعه : ۲ .

منبع: نرم افزار پاسخ – مرکز مطالعات و پاسخ گویی به شبهات

مطالب مرتبط

ارسال یک پاسخ

توجه داشته باشید: آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

نظر شما پس از تایید مدیر منتشر خواهد شد.