حروف ابجد چیست؟ واضع آن کیست و چه فایده ای دارد؟

0 456

حروف ابجد چیست؟ واضع آن کیست و چه فایده ای دارد؟

حروف اَبجَد همان حروف تهجّی الف، با اَند که به قرار ذیل ترکیب یافته اند:

«اَبجَد، هَوَّز، حُطّی، کَلَمَن، سَعفَص، قَرَشَت ثَخِذ، ضَظِغ» و حساب ابجدی را این قرار است: «الف ۱ ب ۲ ج ۳ د ۴ هـ ۵ و ۶ ز ۷ ح ۸ ط ۹ ی ۱۰ ک ۲۰ ل ۳۰ م ۴۰ ن ۵۰ س ۶۰ ع ۷۰ ف۸۰ ص ۹۰ ق ۱۰۰ ر ۲۰۰ ش ۳۰۰ ت ۴۰۰ ث ۵۰۰ خ ۶۰۰ ذ ۷۰۰ ض ۸۰۰ ظ ۹۰۰ غ ۱۰۰۰»، حساب ابجدی را حساب جُمَّل نیز می گویند. (۱)
حساب ابجد در اشعار فارسی برای ساختن مادّه تاریخ بکار می رود و قاعده اش آن است که حروف کلمه یا مصراعی را که مادّه تاریخ در آن گنجانیده شده تجزیه می کنند و اعدادی را که مخصوص آن حروف است، زیر هم می نویسند و جمع می بندند. از حاصل جمع آنها، تاریخی که منظور شاعر بوده به دست می آید. (۲)

لازم به ذکر است که در حساب ابجد، هر کلمه را یا به حساب مُجمل محاسبه می کنند و یا به حساب مفصّل. مُجمل آن است که تعداد حروف کلمه را آن طور که نوشته می شود، حساب می کنند، مثلاً کلمه «قدوس» چهار حرف دارد: «ق، د، و، س» که می شود ۱۷۰. ولی در حساب مفصّل هر حرف را تلفظ می کنند و آن گاه، عدد را براساس تلفظ آن محاسبه می کنند، مثلاً حرف ق در قدوس، قاف تلفّظ می شود، یعنی از ۳ حرف «ق، الف، ف» تشکیل شده که به حساب ابجد ۱۸۱ می شود. همینطور حرف «د» دال تلفظ می شود و «و» واو و «س» سین. پس قدوس به حساب مفصّل، ۳۹۴ خواهد شد، حال آنکه به حساب مجمل، ۱۷۰ می شد.

در مورد حروف فارسی پ، چ، ژ، گ که در خط عربی وجود ندارد، قاعده بر آن است که عدد ابجدی آن را با حروف قریب المخرج عربی آن محاسبه می کنند به این صورت: پ = ب، چ = ج، ژ = ز، گ =ک. (۳)
واضع حروف ابجدترتیب اَبجدی حروف الفبای عربی، نه بنابر شباهت کتبی حروف تنظیم شده است و نه بنابر شباهت صوتی. مطمئناً این طرز تنظیم، مربوط به زمانی بسیار دور است. نخستین بیست و دو حرف الفبای عربی در لوحی که در رأس شَمرَه کشف شده دیده می شود، که در آن علامات میخی الفبای قوم اوگاریت در قرن ۱۴ قبل از میلاد آمده است. بنابراین، لااقل منشأ کنعانی آن محقق است. ولی علاوه بر این، همین ترتیب در الفباهای عبری و آرامی محفوظ بود و شک نیست که اعراب، این ترتیب را همراه با الفبای آرامی گرفته بوده اند.
بنابراین نتیجه می گیریم که ۶ ترکیب «اَبجَد، هَوَّز، حُطّی، کَلَمَن، سَعفَض و قَرَشَت»، منشأ خارجی دارد و دو ترکیب «ثَخِذ و ضَظِغ» را عرب ها ساخته اند و به همین جهت آن را «رَوادِف» یعنی «سوارشدگان در پشت سر» نامیده اند. (۴)

حروف ابجد چه فایده ای دارد؟فواید آن به اختصار ذکر می شود:

۱ـ با این روش حروف عربی به آسانی حفظ می شوند و در خاطر می مانند.
۲ـ در صفحه شمار مقدمه کتاب ها و فهرست مندرجات آن از حروف ابجد استفاده می شود، همانگونه که در غرب از اعداد رومی برای این منظور استفاده می شود. مثلاً: الف، ب، ج، د و …
۳ـ در اسطرلابها از این حروف استفاده می شود.
۴ـ در مادّه تاریخ استفاده می شود که معمولا به صورت منظوم می آید.
۵ـ در طُرق مختلف غیبگویی و ساختن کلمات استفاده می شود. (۵)
۶ـ جادو (مثلاً بُدّوح).
۷ـ تَعاویذ. (۶)
۸ـ حروف هجا و مُقَطّع اوائل سوره را اهل ذوق و عرفان به ترتیب ابجدی تبدیل به اعداد می کنند و از آن مطالب ذوقی بیرون می آورند. (۷)
عثمان بن عفان از رسول خدا پرسید: «تفسیر ابجد چیست؟
رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ فرمود: تفسیر ابجد را بیاموزید که همه عجایب در آن است. وای بر عالمی که تفسیر ابجد را نداند. عرض شد: یا رسول الله! تفسیر ابجد چیست؟ فرمود: الف، آلاء خداست و حرفی است از اسماء او. باء، بهجب خداست. ج، جنت و جلال و جمال خداست. د، دین خداست …» (۸)

_____________

پاورقی:

۱. دکتر سید جعفر سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، تهران، انتشارات کومش، چ سوم، ۱۳۷۳، ج اول، ص ۲۷ و ۲۸.
۲. حسن عمید، فرهنگ فارسی عمید، تهران، انتشارات امیرکبیر، چ پنجم، ۱۳۷۵ ش، ج اول، ص ۸۷.
۳. جمعی از نویسندگان، دایره المعارف تشیع، تهران، بنیاد اسلامی طاهر، چ اول، ۱۳۶۶ ش، ج اول، ص ۲۶۱ و ۲۶۲.
۴. احسان یارشاطر و جمعی از نویسندگان، دانشنامه ایران و اسلام، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، چ دوم، ۲۵۳۶ شاهنشاهی، ج اول، ص ۳۱۶ و ۳۱۷.
۵. دایره المعارف تشیع، پیشین، ج ۱، ص ۲۶۲.
۶. جمعی از نویسندگان، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، چ دوم، ۱۳۷۰ش، ج ۲، ص ۳۶۱.
۷. فرهنگ معارف اسلامی، پیشین، ج ۱، ص ۲۸.
۸. شیخ صدوق، امالی، ترجمه آیت الله کمره ای، تهران، انتشارات کتابخانه اسلامیه، چ چهارم، ۱۳۶۲، ص ۳۱۷.

منبع: نرم افزار پاسخ – مرکز مطالعات و پاسخ گویی به شبهات

ارزش حروف

ارسال یک پاسخ

توجه داشته باشید: آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

نظر شما پس از تایید مدیر منتشر خواهد شد.