معنی سوره «احقاف» چیست و درباره چه موضوعی صحبت می‌کند؟

0 241

«اَحقاف» جمع «حقف» بر وزن حِبر یعنی خط طولانی از ریگ روان که به چپ و راست روان است.(۱) و نیز به معنی تپه بزرگ شن (توده ریگ) که از وزیدن بادها به طور قوس درآمده است.

احقاف منازل قوم عاد بود که حضرت هود علیه السلام بر آنها مبعوث شد وَاذْکُرْ أَخَا عَادٍ إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بِالأحْقَافِ وَقَدْ خَلَتِ النُّذُرُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ أَلا تَعْبُدُوا إِلا اللَّهَ إِنِّی أَخَافُ عَلَیْکُمْ عَذَابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ(۲) [سرگذشت هود] برادر قوم عاد را یاد کن، آن زمان که قومش را در سرزمین (احقاف) بیم داد در حالی که پیامبران زیادی قبل از او در گذشته های دور و نزدیک آمده بودند که: جز خدای یگانه را نپرستید! [و گفت:] من بر شما از عذاب روزی بزرگ میترسم!.
طبق معنی لغوی احقاف، مشخص می‌شود که سرزمین عاد ریگستان بوده است. امّا در این‌که این منطقه در کدام یک از سرزمین جهان بوده است نظراتی ارائه گردیده که در تفسیر شریف مجمع‌البیان آمده است:(۳)

۱ـ «احقاف» صحرای بسیار وسیع از شن‌های روان است که در جنوب جزیره العرب حوالی یمن قرار دارد(۴) و این قول از قتاده است که فرموده ریگزاری مشرف بر دریا از یمن است.

۲ـ « احقاف» نام وادی ای است میان عمان و مهره (بروزن بهره) این قول از ابن عباس است.

۳ـ و بنابر قول ابن اسحاق « احقاف» ریگزاری است که از عمان تا حضر موت امتداد دارد.

۴ـ برخی از صاحب‌نظران به یقین درمورد آن سرزمین نظری نداده‌اند و چنین گفته‌اند که احقاف منازل قوم عاد بود و به تحقیق جای آن معلوم نیست چون قوم عاد بر بسیاری از بلاد تسلّّّّّط یافته بودند مانند مغولان در قرون وسطی و هود پیغمبر علیه السلام در یکی از مراکز آنان به رسالت مبعوث شده بود.(۵)

نظریّه شماره ۲ و۳ بعید است زیرا از آیات دیگر قرآن در سوره شعراء بر می‌آید که قوم عاد در جائی زندگی می‌‌کردند که آب فراوان داشت و درختان جالب، و در امکنه‌ای که معرفی شده که در قلب جزیره عربستان میان حضر موت و عمان باشد که خشک و بی آب است، بسیار بعید است.
پس همان نظر اوّل تقویت می‌شود که قسمت جنوبی جزیره حوالی یمن ‌باشد که سرزمین قوم عاد در عین مصون نبودن از شن‌های روان دارای آب و درخت بوده است.(۶)

محتوای سوره احقاف این سوره در مکّه نازل شده و دارای «۳۵» آیه است،(۷) و دارای این معارف می باشد :

۱ – بیان عظمت قرآن « حم . این کتاب از سوی خداوند عزیز و حکیم نازل شده است! .» (۸)

۲ – حق بودن آفرینش جهان « ما آسمانها و زمین و آنچه را در میان این دو است جز بحق و برای سرآمد معیّنی نیافریدیم. امّا کافران از آنچه انذار میشوند روی گردانند! »(۹)

۳ – مبارزه قاطع بر ضدّ هرگونه شرک و بت‌پرستی شرط پیروزی ایمان و استقامت « به آنان بگو: (این معبودهایی را که غیر از خدا پرستش میکنید به من نشان دهید چه چیزی از زمین را آفریدهاند، یا شرکتی در آفرینش آسمانها دارند؟ کتابی آسمانی پیش از این، یا اثر علمی از گذشتگان برای من بیاورید [که دلیل صدق گفتار شما باشد] اگر راست میگویید!) چه کسی گمراهتر است از آن کس که معبودی غیر خدا را میخواند که تا قیامت هم به او پاسخ نمیگوید و از خواندن آنها [کاملا] بیخبر است؟! [و صدای آنها را هیچ نمیشنود!] و هنگامی که مردم محشور میشوند، معبودهای آنها دشمنانشان خواهند بود. حتّی عبادت آنها را انکار میکنند!

هنگامی که آیات روشن ما بر آنان خوانده میشود، کافران در برابر حقّی که برای آنها آمده میگویند: (این سحری آشکار است!) بلکه میگویند: (این آیات را بر خدا افترا بسته است!) بگو: (اگر من آن را بدروغ به خدا نسبت داده باشم [لازم است مرا رسوا کند و] شما نمیتوانید در برابر خداوند از من دفاع کنید! او کارهایی را که شما در آن وارد میشوید بهتر میداند. همین بس که خداوند گواه میان من و شما باشد. و او آمرزنده و مهربان است!) بگو: (من پیامبر نوظهوری نیستم. و نمیدانم با من و شما چه خواهد شد. من تنها از آنچه بر من وحی میشود پیروی میکنم، و جز بیمدهنده آشکاری نیستم!)

بگو: به من خبر دهید اگر این قرآن از سوی خدا باشد و شما به آن کافر شوید، در حالی که شاهدی از بنی اسرائیل بر آن شهادت دهد، و او ایمان آورد و شما استکبار کنید [چه کسی گمراهتر از شما خواهد بود]؟! خداوند گروه ستمگر را هدایت نمیکند!. کافران درباره مؤمنان چنین گفتند: اگر [اسلام] چیز خوبی بود، هرگز آنها [در پذیرش آن] بر ما پیشی نمیگرفتند! و چون خودشان بوسیله آن هدایت نشدند میگویند: این یک دروغ قدیمی است! . و پیش از آن، کتاب موسی که پیشوا و رحمت بود [نشانه های آن را بیان کرده]، و این کتاب هماهنگ با نشانههای تورات است در حالی که به زبان عربی و فصیح و گویاست، تا ظالمان را بیم دهد و برای نیکوکاران بشارتی باشد! . کسانی که گفتند: پروردگار ما اللّه است، سپس استقامت کردند، نه ترسی برای آنان است و نه اندوهگین میشوند. . آنها اهل بهشتند و جاودانه در آن میمانند. این پاداش اعمالی است که انجام میدادند.»(۱۰)

۴- احسان به پدر و مادر « ما به انسان توصیه کردیم که به پدر و مادرش نیکی کند، مادرش او را با ناراحتی حمل میکند و با ناراحتی بر زمین میگذارد. و دوران حمل و از شیر بازگرفتنش سی ماه است. تا زمانی که به کمال قدرت و رشد برسد و به چهل سالگی بالغ گردد میگوید: پروردگارا! مرا توفیق ده تا شکر نعمتی را که به من و پدر و مادرم دادی بجا آورم و کار شایستهای انجام دهم که از آن خشنود باشی، و فرزندان مرا صالح گردان. من به سوی تو بازمیگردم و توبه میکنم، و من از مسلمانانم! »(۱۱)

۵ – توحید مردم در مسئله معاد و دادگاه عدل پروردگار « آن روز که کافران را بر آتش عرضه میکنند [به آنها گفته میشود:] از طیّبات و لذائذ در زندگی دنیا خود استفاده کردید و از آن بهره گرفتید. اما امروز عذاب ذلّتبار بخاطر استکباری که در زمین بناحق کردید و بخاطر گناهانی که انجام میدادید. جزای شما خواهد بود! »(۱۲)

۶- هشدار به مشرکان و مجرمانبه عنوان هشدار به مشرکان و مجرمان گوشه‌ای از داستان قوم عاد را که ساکن سرزمین احقاف بودند : «[سرگذشت هود] برادر قوم عاد را یاد کن، آن زمان که قومش را در سرزمین (احقاف) بیم داد در حالی که پیامبران زیادی قبل از او در گذشتههای دور و نزدیک آمده بودند که: جز خدای یگانه را نپرستید! [و گفت:] من بر شما از عذاب روزی بزرگ میترسم! آنها گفتند: آیا آمدهای که ما را [با دروغهایت] از معبودانمان بازگردانی؟! اگر راست میگویی عذابی را که به ما وعده میدهی بیاور! …»(۱۳)

۷- اشاره به گسترش و عمومیّت دعوت پیامبر اسلام ـ صلّی الله علیه و آله ـ تا آنجا که شامل طایفه جنّ هم می‌شود: « به یاد آور] هنگامی که گروهی از جنّ را به سوی تو متوجّه ساختیم که قرآن را بشنوند. وقتی حضور یافتند به یکدیگر گفتند: (خاموش باشید و بشنوید!) و هنگامی که پایان گرفت، به سوی قوم خود بازگشتند و آنها را بیم دادند! گفتند: (ای قوم ما! ما کتابی را شنیدیم که بعد از موسی نازل شده، هماهنگ با نشانههای کتابهای پیش از آن، که به سوی حقّ و راه راست هدایت میکند. ای قوم ما! دعوت کننده الهی را اجابت کنید و به او ایمان آورید تا گناهانتان را ببخشد و شما را از عذابی دردناک پناه دهد! و هر کس به دعوت کننده الهی پاسخ نگوید، هرگز نمیتواند از چنگال عذاب الهی در زمین فرار کند، و غیر از خدا یار و یاوری برای او نیست. چنین کسانی در گمراهی آشکارند!»(۱۴)

۸ – دعوت پیامبر اسلام ـ صلّی الله علیه و آله ـ به صبر و استقامت « آیا آنها نمیدانند خداوندی که آسمانها و زمین را آفریده و از آفرینش آنها ناتوان نشده است، میتواند مُردگان را زنده کند؟! آری او بر هر چیز تواناست! روزی را به یاد آور که کافران را بر آتش عرضه میدارند [و به آنها گفته میشود:] آیا این حقّ نیست؟! میگویند: (آری، به پروردگارمان سوگند [که حقّ است]!) [در این هنگام خداوند] میگوید: (پس عذاب را بخاطر کفرتان بچشید!) پس صبر کن آنگونه که پیامبران (اُولو العزم) صبر کردند، و برای [عذاب] آنان شتاب مکن! هنگامی که وعدههایی را که به آنها داده میشود ببینند، احساس میکنند که گویی فقط ساعتی از یک روز [در دنیا] توقّف داشتند. این ابلاغی است برای همگان. آیا جز قوم فاسق هلاک میشوند؟! » (۱۵)

پاورقی:

۱. راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، بیروت، الدار الشامیه، ۱۴۱۶ ق، ص ۲۴۸.
۲. احقاف: ۲۱
۳. ابو علی الفضل بن الحسن الطبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، قم، منشورات مکتبه آیت الله المرعشی، ۱۴۰۳ ق، ج ۵، ص ۸۹ .
۴. کلانتری، الیاس، لغات قرآن در تفسیر مجمع البیان، انتشارات بیان، ۱۳۶۳، ص ۱۴.
۵. میرزا ابوالحسن شعرانی، نشر طوبی، تهران، کتاب فروشی اسلامیه، ۱۳۹۸ ق، ج ۱، ص ۱۸۱.
۶. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، انتشارات اسلامیه، ۱۳۶۴، ج ۲۱، ص ۳۵۱ .
۷. طباطبائی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ ق، ج ۱۸، ص ۱۸۴.
۸. احقاف : ۲ – ۱ .
۹. احقاف : ۳ .
۱۰. احقاف : ۱۴ – ۴ .
۱۱. احقاف : ۱۵
۱۲. احقاف : ۲۰.
۱۳. احقاف : ۲۸- ۲۱ .
۱۴. احقاف : ۳۲- ۲۹ .
۱۵. احقاف : ۳۵ – ۳۳ .

منبع: نرم افزار پاسخ – مرکز مطالعات و پاسخ گویی به شبهات

مطالب مرتبط

ارسال یک پاسخ

توجه داشته باشید: آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

نظر شما پس از تایید مدیر منتشر خواهد شد.