قرآن و احادیث نیاز به تفسیر دارند یا هرکس به اندازه ی درک خود مطالبی را درک نماید؟

0 60

آیا قرآن و احادیث نیاز به تفسیر دارند یا هرکس به اندازه ی درک خود باید از ترجمه ی آن مطالبی را درک نماید؟

پاسخ:

شکّی نیست که قرآن کریم برای همه ی مردم نازل شده تا آن ها را به سمت تکامل و تعالی و قرب الی الله رهنمون سازد. … و َمَا هِیَ إِلا ذِکْرَی لِلْبَشَرِ(۱) و آن، جز تذکّری برای انسان‌ها نمی‌باشد.
از این روی، آیات زیادی انسان را به تدبّر و تعقّل در قرآن کریم فرا می‌خواند و هیچ قیدی برای افراد خاص نیامده است. فرمود: أَفَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَی قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا(۲) آیا آن ها در قرآن تدبّر نمی‌کنند یا بر دلهایشان قفل نهاده شده است؟. دعوت و ترغیب همه ی انسان‌ها به تدبّر در قرآن کریم و توبیخ آن ها بر نیندیشیدن در آیات قرآنی، شاهد گویایی است، بر فراگیر بودن فهم معارف آن(۳). همه ی اقشار مردم در هر رتبه از فهم و درک و مراتب علمی و روحی که باشند، می‌توانند از آن بهره ببرند.
و آیاتی که قرآن کریم را به «نور» بودن، «کتاب مبین» و روشنگر، بودن، «برهان» بودن و… توصیف کرده است و آن را برای پند گرفتن سهل و آسان معرفی کرده است. فرمود: وَلَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ(۴) ما قرآن را برای تذکّر آسان ساختیم، آیا کسی هست که متذکر شود؟. همه ی این ها دلالت بر همگانی بودن فهم آن دارد. و لکن هر اندیشمند آگاه با اندک آشنایی با قرآن کریم و معارف آن، به خوبی می‌داند که علوم و معارف نهفته و در آن دارای سطوح و مراتب مختلفی است. فهم سطحی از این معارف، برای عموم آسان و دلالت آیات بر آن، آشکار و بیّن است و هر کسی در صورتی که به زبان عربی و یا با مطالعه و ترجمه ی صحیح آن آشنا باشد، بدون نیاز به تفسیر می‌تواند، آن معارف را از قرآن کریم فرا بگیرد. و خود را از شاگرد قرآن کریم بداند نه این که نظر خود را بر قرآن کریم تحمیل کند، بلکه با ذهنی پاک و ضمیری باصفا در معارف آن تدبّر نماید. به میزان دانش و استعداد خود، از هدایت و اندرز این کتاب نیز بهره‌مند شود. حضرت علی ـ علیه السّلام ـ می‌فرماید: « کسی با قرآن هم‌نشین نشد مگر آن‌ که بر او افزود یا از او کاست، در هدایت او افزود و از کور دلی و گمراهی‌اش کاست.»(۵) خداوند تبارک و تعالی مطالب بلند را به صورت مَثل یا داستان و یا با بیان ساده و همه کس فهم بیان کرده است تا عامه ی مردم به بهانه ی پیچیدگی و عمیق بودن معارف آن، خود را از آن محروم نبینند.(۶)
بخش عمده‌ای از معارف بلند این کتاب عظیم که در سطحی فراتر از فهم توده ی مردم است، و برای بسیاری از افراد، بدون تفسیر میسّر نیست. بنابراین انسان یا باید خود مقدّمات لازم برای توانایی بر تفسیر را طی کند و دانش و شرایط لازم برای تفسیر را کسب نماید و به تفسیر آیات بپردازد، و یا از تفاسیر معتبر مفسّران مورد اعتماد بهره گیرد.
افزون بر دو بخش یاد شده، بخش دیگری از معارف این کتاب عظیم که در مرتبه‌ای بالاتر قرار دارد با کمک تفسیر مفسّران و یا تحصیل مقدّمات تفسیر و کسب شرایط و دانش‌های لازم نیز، قابل دسترسی نیست و فهم آن ویژه ی راسخان درعلم – نبیّ اکرم و ائمّه ی طاهرین ـ صلوات الله علیهم اجمعین ـ است و تنها راه پی‌بردن به آن معارف بلند، رجوع به راسخان در علم، و تفسیری است که از آنان نقل شده است.
بنابراین معارف قرآن کریم، از جهت ظهور و خفا، سهولت و صعوبتِ فهم آن از الفاظ و عبارات آیات، در سه مرتبه قرار دارد: یک مرتبه از آن بی‌نیاز از تفسیر است و مرتبه ی دیگر آن نیز ویژه ی راسخان در علم است، ولی در مرتبه ی دیگری از آن، که بخش عمده‌ای از معارف را دربرمی‌گیرد، نیازمند تفسیر است. این دسته‌بندی، در روایات نیز مطرح شده است، در روایتی، در کتاب احتجاج از قول امیرالمؤمنین ـ علیه السّلام ـ آمده است، حضرت می‌فرماید: « همانا خداوند تبارک وتعالی کلامش را بر سه قسم تقسیم کرد، قسمتی از آن را عالم و جاهل می‌شناسند و درک می‌کنند و قسمتی از آن را فقط افرادی که دارای صفای ذهن و حسّ لطیف و دارای قدرت تمییز بین حقّ و باطل باشند و خدوند شرح صدر برای اسلام به آنان داد، آن قسم را درک می‌کنند، و از قسم دیگر فقط خداوند تبارک وتعالی و انبیای الهی و راسخون در علم، اطّلاع دارند.»(۷)
و در روایتی دیگر از امام صادق ـ علیه السّلام ـ نقل شده است که فرمودند: کتاب خدا (قرآن کریم) بر چهارگونه است: عبارات، اشارات، لطایف و حقایق.
عبارت قرآن کریم برای عامّه ی مردم است، اشارات برای خواص، لطایف برای اولیا و حقایق برای انبیاست.
بنابراین ما می‌توانیم از ترجمه ی قرآن کریم، معانی و مطالب ابتدایی آن را درک کنیم ولی اگر بخواهیم، به معارف عمیق و بالاتر آن پی ببریم ناگزیر هستیم مانند هر رشته و فنّی آن را فرا گیریم. همان طوری که انسان بی مهارت به متخصّص رجوع می‌کند، در این‌جا نیز ما باید به متخصّصین و مفسّرین قرآن کریم رجوع کنیم و حتّی برداشت‌های ابتدایی خود را با نظرات آن ها بسنجیم تا از اشتباه و تفسیر به رأی محفوظ بمانیم.
در مورد احادیث نیز، این طبقه‌بندی ها در فهم احادیث وجود دارد. چرا که رسول اکرم ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ و ائمّه ی طاهرین ـ علیهم السّلام ـ از آن جایی که به معدن علم متّصل بوده‌اند معارفشان همتای معارف قرآن کریم است،(۸) و از این رو پیامبر اکرم ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ می‌فرماید: « إن حدیث آل محمّد ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ صعب مستصعب» «همانا حدیث آل محمّد ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ سخت و دشوار است.» اگرچه احادیث از لحاظ کیفی و کمّی با قرآن کریم در موضوع مورد بحث فرق می‌کند و لکن اصل نیاز به تفسیر در احادیث نیز ضروری است، البتّه در احادیث مسئله ی سند نیز مطرح است که خود تخصّص خاصّی را طلب می‌کند، و به همین دلیل کتب زیادی در رابطه ای با شرح و توضیح نهج البلاغه و کتاب‌های حدیثی دیگر نگاشته شده است. به هر صورت هر کس می تواند به اندازه ی توان مندی خویش از مراتب قرآن کریم و روایات شریف بهره ببرد. در برخی موارد به طور جدّی به تفسیر قرآن و سنّت نیاز است و در برخی موارد نیز ترجمه ی تنها نیز کافی است.

پاورقی:

۱. سوره ی مدّثّر: ۷۴:۳۱.
۲. سوره ی محمّد: ۴۷:۲۴.
۳. جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، (تفسیر قرآن کریم)،ج۱، قم:مرکز نشر اسراء، چاپ دوم، ۱۳۷۸، ص ۳۶.
۴. سوره ی قمر: ۵۴:۱۷.
۵. نهج البلاغه، خطبه ی ۱۷۶.
۶. جوادی آملی، عبدالله، تفسیر موضوعی قرآن کریم،ج۱، قم: مرکز نشر اسراء، چاپ دوم، ۱۳۷۸، (قرآن در قرآن)، ص ۴۳۱.
۷. تفسیر نورالثقلین، به نقل از احتجاج طبرسی، ج ۱، ص ۳۱۳، ح۱۸.
۸. مجلسی، محمّدباقر، بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۲۷۸.

منبع: نرم افزار پاسخ – مرکز مطالعات و پاسخ گویی به شبهات    

ارسال یک پاسخ

توجه داشته باشید: آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

نظر شما پس از تایید مدیر منتشر خواهد شد.