آیا فرشتگان دارای اختیار هستند؟

0 415

آیا فرشتگان دارای اختیار هستند؟

با توجه به آیات ۲۶ و ۶ سوره انبیاء و تحریم که فرشتگان را فرمانبر امر خداوند دانسته که از آن سرپیچی نمی کنند و مطالبی که در تفاسیر آمده که فرشتگان بدون وقفه صرفاً در حال حمد و ثنای پروردگار هستند،چگونه آنها در برابر دستور خداوند جهت سجده به حضرت آدم سوال کردند و به نوعی در وهله اول سرپیچی کردند؟ آیا این به معنای اختیار آنها نیست؟

پاسخ:

سوال مذکور به سه سوال قابل تفصیل است:

۱. چگونه ملائکه در برابر دستور خداوند جهت سجده به حضرت آدم ـ علیه السلام ـ سؤال کردند؟

۲. چرا در وهله اول سرپیچی کردند؟

۳. آیا این به معنای اختیار آنها نیست؟

ترتیب منطقی ایجاب می کند پاسخگویی را از سؤال ۲ آغاز کنیم. چرا ملائکه در وهله اوّل از دستور سجده بر آدم ـ علیه السلام ـ سرپیچی کردند؟

پاسخ این است که ملائکه به هیچ وجه در مقابل این دستور سرپیچی نکردند. مطابق متن صریح قرآن که در هفت جای قرآن ذکر شده ـ ملائکه بلافاصله پس از دستور سجده، بر آدم ـ علیه السلام ـ سجده کردند. فسجد الملائکه(۱) یا فسجدوا(۲)، حتی این سجده بلافاصله پس از دیدن روح الهی در جسم آدم ـ علیه السلام ـ و پیش از تعلیم اسماء الهی بوده، نه پس از آن (مطابق آیه ۷۲ سوره ص و ۲۹ سوره حجر)، که اگر پس از تعلیم اسماء بود، دیگر فخری برای ملائکه نبود.

نتیجه این که پرسش و پاسخ مطرح شده، پیش از امر به سجده بوده است. پس: سؤال ملائکه در برابر دستور خداوند جهت سجده بر حضرت آدم ـ علیه السلام ـ بر چه اساسی بود؟

در پاسخ به این سؤال ۲ نکته گفتنی است:

نکته یکم این که همان گونه که گفته شد سؤال ملائکه در برابر دستور سجده نبود، بلکه درباره چرایی قرار دادن خلیفه بر روی زمین بود. مطابق آیه ۳۰ سوره بقره، سؤال ملائکه پس از اعلام این مطلب از سوی ذات مقدس پروردگار عرض شد که: من می خواهم بر روی زمین خلیفه ای قرار دهم. پس هنوز دستور به سجده صادر نشده بود.

نکته دوّم: سؤال ملائکه از چه بود؟سوال از حکمت این کار بود. در واقع ملائکه با سؤالی استعلامی (و نه انکاری یا اعتراضی) و با اعتراف و تأکید بر علیم و حکیم دانستن خداوند، انک انت العلیم الحکیم(۳) ، می خواستند از حکمت این کار مطلع شوند، که چگونه است که ایشان نمی توانند خلیفه خدا شوند، ولی انسان زمینی- که ممکن است فساد و خون ریزی کند ـ می تواند؟! پس سؤال ملائکه برای آگاهی از حکمت این کار بود.

امّا آیا آن ها اجازه پرسیدن این سؤال را داشتند یا خیر؟ با عنایت به آیه شریفه عباد مکرمون، لا یسبقونه بالقول(۴). ملائکه بی اذن الهی زبان به سخن نمی گشایند. پس قطعا ایشان در طرح این سؤال از جانب پروردگار مأذون بوده اند، بلکه می توان گفت اساسا طرح مسأله قرار دادن خلیفه بر روی زمین، از جانب پروردگار (به صورت ابتدایی) حالتی مثل نظر خواهی از ملائکه را در قبال این مسأله دارد و گویا از ایشان خواسته می شود که نظر خود را درباره این مطلب ارائه کنند، بلکه شاید بتوان گفت با عنایت به آیه کریمه هم بأمره یعملون(۵) پس از طرح این مسأله، وقتی اذن الهی مبنی بر سخن گفتن ملائکه صادر شده، دیگر شاید ساکت ماندن ایشان بی ادبی تلقی شود نه سخن گفتنشان.

اکنون باید به پاسخ پرسش آخر بپردازیم که آیا این به معنای اختیار ملائکه نیست؟

شاید با آنچه گفته شد، دیگر نوبت به این سؤال نرسد، امّا به هر حال پاسخ مثبت است. یعنی ، ملائکه اختیار دارند. اگر برای «اختیار داشتن ملائکه» از قرآن و روایات جستجوی دلیل کنیم، از قرآن این دلایل را می توان بر شمرد:

۱.واگذار شدن مسئولیت مناسب به فرشتگان، مانند آنچه در امتثال امر خداوند به فرشتگان در سجده به آدم ـ علیه السلام ـ دیده می شود. این امر الهی یک مسأله جبری نبوده است. استکبار شیطان و امتناع او از سجده نشان می دهد همان طور که امتناع او اختیاری بوده، اطاعت فرشتگان نیز اختیاری بوده است، چرا که اگر سجده فرشته ها جبری بود، شیطان می توانست اعتراض کند که فرشته ها مجبور بودند و سجده کردند، اگر مرا هم مجبور می کردی من هم سجده می کردم.

۲. عظمت وجودی فرشتگان: قرآن ملائکه را «عباد مکرمون» یعنی اکرام شده معرفی می کند. لذا فرشته ها قابل مقایسه با موجودات پایین تر از انسان (حیوانات و نباتات و جمادات) نیستند. وقتی موجودات مذکور طبق آیه شریفه «أتینا طائعین» (ما با اختیار امر تو را امتثال کردیم)، اختیار داشته باشند، چه طور فرشتگان بهره از اختیار نداشته باشند، که اگر این گونه باشد، جمادات از فرشته ها اشرف و با عظمت تر می شوند.

اساسا واژه گرامی و اکرام شده برای موجود صاحب اراده و اختیار به کار می رود و موجودی که اراده نداشته باشد و مختار نباشد گرامی و مکرم نخواهد بود. عبارت «لا یعصون الله» نیز حکایت از امکان (و محال نبودن) صدور معصیت از ملائکه دارد و اذعان دارد که ملائکه در عین توانایی بر معصیت، گناه نمی کنند، و الا برای موجود بی اراده و اختیار تعبیر «خدا را عصیان نمی کند» معنا ندارد. بنابراین هر چند اراده ملائکه فانی در اراده خداست، ولی این به معنای نفی اراده و اختیار آنها نیست، بلکه معنای حقیقی آن این است که در عین داشتن اراده، اراده ای جز طلب و خواست خداوند ندارند.

امّا در باره دلیل بر اختیار ملائکه از روایات، در چند خطبه از خطبه های نهج البلاغه، امیر مؤمنان علی ـ علیه السلام ـ سخن گفته اند که از بعضی عبارات ذکر شده در این خطبه اختیار فرشتگان استفاده می شود: از عبارت «لم تثقلهم موصرات الآثام». بارهای سنگین گناهان، آنان را سنگین نساخته(۶)،می توان استفاده کرد که فرشتگان دارای نوعی اختیار هستند که می تواند منشأ مسؤول قرار گرفتن آنها باشد، چنان که از عناوین «مطیع» و «عامل به دستور خداوند بودن» که به فرشتگان نسبت داده شده، می توان استنباط کرد که آنها دارای اختیار هستند.

از عبارت «قد اتخذوا ذا العرش ذخیره لیوم فاقتهم» لطف خداوند صاحب عرش را برای روز احتیاجشان ذخیره نموده اند، نیز دانسته می شود فرشتگان نیز مانند آدمیان (پس از مرگ) و در آغاز ابدیت، درباره استعداد ها و نیروها و اعمال خود باید پاسخ بدهند و از عهده مسئوولیت خود برآیند. مقولاتی از قبیل همت و عزم که در خطبه حضرت امیر ـ علیه السلام ـ به فرشتگان اسناد داده شده، بر وجود اراده، مبادی اراده و حتی عزم که از نتایج اختیار است در فرشتگان دلالت می کند.

از مفهوم شفقت نیز که درباره فرشته ها به کار رفته: «لم تنقطع أسباب الشفقه منهم» وجود اختیار در فرشتگان فهمیده می شود. شاید آنچه موجب می شود این سؤال پیش بیاید، این است که اختیار داشتن ملائکه با معصوم بودن ایشان و سایر ویژگی های ایشان، که دانسته ایم ـ نمی سازد.

امّا باید دانست که عصمت نه تنها منافاتی با اختیار ندارد، بلکه مؤکد و مؤید اختیار است، دقیقا همان گونه که در مورد انبیاء و ائمه و سایر معصومان ـ علیهم السلام ـ عصمت ایشان هیچ منافاتی با اختیار شان ندارد، به همان شکل هیچ منافاتی ندارد که ملائکه نیز در عین داشتن اختیار، معصوم هم باشند، به ویژه این که در ایشان قوه شهوت ـ که در انسان قرار داده شده ـ وجود ندارد و این احتمال عصیان را در ایشان پایین می آورد. به عبارت دیگر یکی از راه های ترک گناه نبودن میل و رغبت به گناه است، وقتی زمینه گناه نبود، مثل فرشتگان که به خاطر نداشتن غضب و شهوت از گناه مصون اند ـ دیگر ارتکاب گناه هم وجود نخواهد داشت.

امّا نداشتن میل به گناه به معنی نداشتن قدرت ارتکاب بر آن نیست. مثل این که هیچ انسان عاقل معتدلی میل به خوردن نجاست یا لجن ندارد، امّا این به این معنا نیست که او قدرت بر این مطلب هم ندارد، بلکه در عین قدرت بر آن، از آن خودداری می کند.

ملائکه نیز هر چند میل و رغبت به ارتکاب گناه ندارند، امّا قطعا اراده و اختیار انجام گناه را دارند، ولی گناه نمی کنند.« لا یعصون الله». همان گونه که ظلم نیز با وجود این که مقدور خداوند متعال است، ولی چون با حکیم بودن او سازگار نیست، از او صادر نمی شود. لا یظلم ربک احدا(۷) پروردگار تو به احدی ظلم نمی کند. خداوند بر ظلم قادر است، ولی چون منشأ ظلم در وی نیست ظلم نمی کند و در عین حال اختیار و توانایی بر این امر را دارد. به همین شکل ملائکه هم بر گناه قادرند، ولی چون منشأ ارتکاب گناه در ایشان نیست گناه نمی کنند و در عین حال اختیار نیز دارند.

پاورقی:

۱. حجر:۳۰، ص:۷۳.
۲. بقره:۳۴، اعراف.۱۱، اسراء:۶۱، کهف:۵۰، طه:۱۱۶.
۳. بقره:۳۰.
۴. انبیاء:۲۶و۲۷
۵. انبیاء:۲۷.
۶. نهج البلاغه، خطبه۹۱ (خطبه اشباح).
۷. کهف:۴۹.

منبع: نرم افزار پاسخ – مرکز مطالعات و پاسخ گویی به شبهات

عصمت

ارسال یک پاسخ

توجه داشته باشید: آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

نظر شما پس از تایید مدیر منتشر خواهد شد.