منظور امام کاظم ـ علیه السلام ـ از لذت های حلال چیست؟

0 464

امام کاظم ـ علیه السلام ـ در بخشی از یک حدیث فرمودند: «و ساعه تخلون فیها للذاتکم فی غیر محرم.» منظور امام کاظم ـ علیه السلام ـ از لذت های حلال چیست؟ مصادیق این لذت ها چیست؟ آیا لذت همان تفریحات سالم است؟ و بالاخره مصداق های تفریحات سالم از نظر اهل بیت ـ علیهم السلام ـ چیست، بیان نمایید؟

پاسخ:

برای روشن شدن بخش ها و محورهای جواب سوال، بیان چند نکته لازم و ضروری است:
۱. بیان اصل حدیث: از امام کاظم ـ علیه السلام ـ نقل شده است که فرمودند: اجتهدوا اَنْ یکونَ زمانُکم اَربعَ ساعاتٍ: ۱. ساعهٌ لمناجاهِ الله ۲. و ساعهٌ لامرِ المعاش ۳. و ساعهٌ لمعاشرهِ الاِخوان و الثقاتِ الذین یعرفونکم عیوبَکم و یخلصون لکم فی الباطنِ ۴. و ساعهٌ فیها للذاتِکم فی غیر محرَّمٍ و بهذه الساعه تقدرون علی الثلاث ساعات. لا تحدثوا انفسَکم بفقرٍ و لا بطولِ عمرٍ فاِنّه من حدث نفسَه بالفقرِ بخِل و من حدثها بطول العمر یحرص اجعلوا لانفسِکم حظاً من الدنیا باعطائِها ما تشتهی من الحلال و ما لا یثلم المروه و ما لاسرف فیه و استعینوا بذلک علی امور الدینِ فاِنّه روی لیس منّا من ترک دنیاه لدینه او ترک دینه لدنیاه.»(۱)

۲. ترجمه حدیث: کوشش نمایید (تا) اوقات شما چهار ساعت و بخش باشد.

  • ۱. ساعتی برای عبادت و خلوت با خدا
  • ۲. ساعتی برای تامین معاش.
  • ۳. ساعتی برای دیدار و هم نشینی برادران مورد اعتماد و کسانی که شما را به عیوبتان واقف می سازند و در باطن نسبت به شما خلوص و صفا دارند.
  • ۴. ساعتی را به تفریحات و لذایذ خود اختصاص دهید و از مسرت و نشاط ساعت تفریح، نیرو (ذخیره و انباشته نمایید و خستگی را رفع کنید) تا در ساعات دیگر بهتر و با قدرت بیشتر انجام وظیفه نمایید. در خودتان فقر و طول عمر را پدیدار نسازید، زیرا هر کس احساس فقر بکند، تنگ نظر باشد و هر کس احساس عمر طولانی داشته باشد، حریص شود. از لذایذ دنیوی بهره کامیابی خویش قرار دهید و خواسته ها و تمایلات خود را از راه های شروع برآورده سازید. مراقبت کنید در این کار (تا) به مردانگی و شرافتتان آسیب نرسد و دچار اسراف و تندروی نشوید. تفریح و سرگرمی های لذت بخش شما را در اداره زندگی یاری می کند و به کمک آن بهتر به امور دینی خویش موفق خواهید شد. کسی که دنیای خویش را به خاطر دین خود و دین خود را به خاطر دنیایش رها سازد از ما نیست.

۳. تعریف لذت: لذت ها به معنای خوشی و تفریح می باشد و مقابل آن اَلَم است.(۲) از لذت نیز تعریف های گوناگونی ارائه شد. برخی گفته اند لذت امر روشنی است و نیاز به تعریف آن نیست. به هر حال تعریفی که مورد نظر است این است که لذت عبارت است از کیفیات نفسانی که خوشایند با طبع و میل باشد.

۴. وقت شناسی و اوقات فراغت: روایات اهل بیت ـ علیهم السلام ـ هم صدا در این جهت تاکید داشته اند و راهکارهای بسیار زیبایی را پیش و روی ما گذارده اند. در این مختصر، به یک حدیث اشاره و بسنده می شود. در حدیث آمده است: «وقت و فرصت آدمی، شمشیر برنده است که اگر آن را قطعه قطعه سازی (و در یک برنامه سنجیده) به سود خود از آن بهره گیری و بهره وری نمایی به هدف و مطلوب خود، دست می یابی (و به لذات دنیایی، جسمانی و بهشتی(۳) می رسی) و گرنه این شمشیر تو را قطعه قطعه می کند و وجودت را در هم می نوردد.»(۴)
در این راستا، بحث از اوقات فراغت هم بسیار مهم و جدی است و برای پر کردن و پر بار کردن آن باید برنامه ریزی دقیقی ارائه کرد. و راهکار آن در روایات بیان شده است.

۵. لذت های حلال و رعایت اعتدال: لذت های حلال با رعایت اعتدال قابل تحقق و قابل قبول است. لذت های حلال آن است که دین محور باشد و در چهارچوب دستورات دین گنجانده شود. دستورات دین را باید در قرآن شریف، سیره علمی و عملی معصومین ـ علیهم السلام ـ و در عقل برهانی و عقل سلیم جستجو کرد. بحث از لذت های حلال خود دامنه گسترده ای دارد و مصادیق بسیار فراوانی را می توان برای آن ترسیم کرد. آنچه مهم است، معرفت دینی است و به دنبال آن پایبندی به دستورات دین او و رعایت اعتدال است.

۶. مصادیق لذت: لذت در عرصه های گوناگون و به اعتبارات گوناگون قابل تقسیم است

  • ۱. لذت های جسمانی و لذت های معنوی
  • ۲. لذت های حلال و لذت های حرام و شیطانی
  • ۳. لذت های دنیایی و لذت های اخروی
  • ۴. لذت های حیوانی و لذت های انسانی
  • ۵. برخی لذات ها را به لذت های عقلی و وهمی و حسی و خیالی اخلاقی، عرفانی و فلسفی نیز تقسیم کرده اند.(۵)

به هر حال هر کدام از این اقسام، مصادیق بی شماری را به خود اختصاص می دهند، که بررسی همه آن در این مختصر مقدور نباشد. اما به اختصار به برخی از مصادیق آن اشاره می شود تا راهکاری برای بیان سایر اقسام و مصادیق آن باشد.
آنچه در روایتِ مورد نظر سوال از لذت ها، سخن به میان آمد، همان لذت های مادی و جسمانی است و در اینجا به برخی از مصادیق آن اشاره می شود:

  • ۱. استفاده از زیبایی های طبیعت: در قالب جهان گردی، کوه نوردی و…. قرآن شریف با یک تعبیر بسیار زیبا به این نکته اشاره می کند، می فرماید: فَسِیرُوا فِی الأرْضِ(۶) یعنی «در زمین گردش کنید» که هم لذت بخش و نشاط آفرین است و هم درس آموز و پیام آفرین.
  • ۲. هنر آفرینی، در عرصه های نقاشی، خطاطی، رنگ آفرینی و… که برای علاقه مندان لذت بخش و نشاط آور است. امام علی ـ علیه السلام ـ به جاذبه ها و لذت های کلامی قرآن شریف در نگاه هنرمندان اشاره می کند، می فرماید: «ظاهر قرآن زیباست و باطن آن ژرف و ناپیداست.»(۷)
  • ۳. ازدواج و لذت های بسیار جدی و شرعی: قرآن شریف و روایات در این راستا سنگ تمام گذاشته اند و قرآن شریف زیباترین تعبیر را در این راستا به کار برده و از همسر شرعی و لذت های حلال به کشتزار و کشت و کار یاد کرده است.(۸)
  • ۴. استفاده از نعمت ها و زینت های لذت آفرین: پوشاک زیبا، آراستگی ظاهری، خوردن غذاهای لذیذ و سالم، استفاده از عطر و چیزهای خوش بو، شانه کردن، مسواک زدن و غیره از جمله نعمت ها و زینت های نشاط آفرین و لذت بخش می باشند. قرآن شریف می فرماید: «ای فرزندان آدم، جامعه ی زیبای خود را هنگام رفتن به مسجد و در هر نمازی، برگیرید (و بر تن کنید) و (از نعمت های الهی) بخورید و بیاشامید و (لی) زیاده روی نکنید که او (خدا) اسراف کاران را دوست نمی دارد. (ای پیمبر!) بگو: زیورهایی را که خداوند برای بندگانش پدید آورده و (نیز) روزی های پاکیزه را چه کسی حرام گردانید؟(۹)… »
    در مورد شان نزول این دو آیه چنین آمده است که: مردان در روز و زنان در شب، به صورت برهنه طواف خانه خدا انجام می دادند. در ایام حج غذا نمی خوردند و فقط در حد قوت لایموت تناول می کردند. لذا خداوند در این آیه،‌ به پوشیدن لباس و خوردن غذا تا حدی که موجب ضرر نباشد امر کرد.(۱۰) به هر حال خداوند پدید آورنده زینت ها و روزی های پاکیزه و لذت آفرین است و تحریم کنندگان آن را نکوهش می کند(۱۱)… در جای دیگر قرآن شریف می فرماید: بهره های دنیایی خودتان را نادیده نگیرید و خود را از آن محروم نکنید.(۱۲)
    در مورد استفاده از انواع زینت ها و چیزهای لذت آفرین، اسلام همانند تمام امور زندگی فردی و اجتماعی، حد اعتدال را انتخاب کرده است. نه تجمل پرستی مورد تایید اسلام است و نه پشمینه پوشی و عرفان درویشی.
    آن چه به صورت کلی در مورد لذت ها قابل بیان است این است که هر کاری که به جسم و جان و کرامت و شخصیت انسان ضربه نزند، می تواند عنوان لذت های حلال پیدا کند. در غیر این صورت عنوان لذت ها عوض می شود و صفت شیطانی و حیوانی به خود می گیرد.

۷. اما تفریحات سالم از نظر اهل بیت ـ علیهم السلام ـ : معنای حدیث مورد پرسش بسیار روشن است و راهکار خوبی است، برای رسیدن به یک زندگی استاندارد دینی و آرمانی.
بحث از تفریحات سالم از نظر اهل بیت ـ علیهم السلام ـ ، همانند بحث از لذت های حلال است. شاید نتوان بین این دو بحث تفکیک کرد ولی به اختصار به برخی از تفریحات سالم از منظر اهل بیت ـ علیهم السلام ـ نیز اشاره می شود:

  • ۱. اما تفریحات سالم از منظر مقام عصمت ـ علیهم السلام ـ : ورزش باعث سلامتی جسم و جان: پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ می فرماید: «تفریح و ورزش کنید. زیرا دوست ندارم که در دین شما خشونتی دیده شود.»(۱۳)
  • ۲. مسافرت باعث سلامت: پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ فرمود: «مسافرت کنید تا صحیح و سالم بمانید.»(۱۴)
  • ۳. مسابقه در عرصه های گوناگون: «امام صادق ـ علیه السلام ـ شخصاً در مسابقه تیر اندازی حاضر می شد.»(۱۵)
  • ۴. کار و تلاش در عرصه های گوناگون: امام رضا ـ علیه السلام ـ فرمود: «آن کس که برای تامین معاش عائله خود فعالیت می کند و در پی روزی می رود، اجرش از مجاهد راه خدا بزرگتر است.»(۱۶)
  • ۵. دید و بازدید و صله رحم: رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ فرمود: «صله الرحم تزید فی العمر»(۱۷)
  • ۶. خطاطی و هنر نمایی در عرصه های گوناگون: پیمبر ـ صلی الله علیه و آله ـ در داوری در سنجش تست هوش و بهره هوشی حسنین ـ علیهما السلام ـ بین آن دو مسابقه خوشنویسی اجرا کرد و فرمود: «هر کس خط او زیباتر است، قدرت (و بهره‌ هوشی) او نیز بیشتر است.»(۱۸) و هر دو خیلی خوش نوشتند.
  • ۷. ایجاد تنوع و استراحت های کوتاه مدت در کارها: امام علی ـ علیه السلام ـ فرموده است: «هر یک از اعضای بدن به استراحت احتیاج دارد.»(۱۹)

نتیجه گیری: بنابراین از نظر اسلام و معارف اهل بیت ـ علیهم السلام ـ ، لذت های مشروع و تفریحات سالم در عرصه های گوناگون پذیرفته شد و بسیار پسندیده شمرده شد و پیش فرض و پیش داوری بر این که اسلام با لذت ها و تفریحات مخالف است درست نیست و با مطالعه و تحقیق باید عرصه ها و مصادیق آن را شناسایی کرد و موارد شیطانی و الهی را از هم تفکیک کرد.

 

پاورقی:

۱. حسن بن شعبه حرانی، تحف العقول، قم،‌ جامعه مدرسین، ۱۴۰۴، ص۴۰۹ـ۴۱۰.
۲. معین،‌ محمد، فرهنگ فارسی، تهران،‌ امیرکبیر، چاپ هشتم، ۱۳۷۱، ج۳،‌ ص۳۵۷۷.
۳. محمد:۱۵.
۴. العاملی، زین الدین (شهید ثانی)، منیه المرید، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، چاپ اول، ۱۳۶۸، ص۲۳۰.
۵. فرهنگ فارسی، همان، ص۳۵۷۷.
۶. آل عمران:۱۳۸.
۷. نهج البلاغه، خ۱۸.
۸. بقره:۲۲۳.
۹. اعراف:۳۱ـ۳۲.
۱۰. لاهیجی، محمد، تفسیر شریف لاهیجی، بی جا، داد، چاپ سوم، بی تا، ج۲، ص۲۲.
۱۱. علی اکبر، هاشمی رفسنجانی و دیگران، تفسیر راهنما، قم، مرکز انتشارات، چاپ اول، ۱۳۷۵، ج۵، ص۲۷۰.
۱۲. قصص:۷۷.
۱۳. نهج الفصاحه، ص۱۰۵، ح۵۳۱.
۱۴. مستدرک، ج۲، ص۲۲.
۱۵. حر عاملی، وسایل الشیعه، ج۴، ص۲۳۱.
۱۶. همان، ص۴۲۰ و ۳۵۹.
۱۷. معانی الاخبار ، شیخ صدوق ، ص۲۶۴.
۱۸. همان، ص۷۸.
۱۹. مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار،‌ ج۱۴، ص۵۴۰.
منبع: نرم افزار پاسخ – مرکز مطالعات و پاسخ گویی به شبهات

فلسفه امامت

ارسال یک پاسخ

توجه داشته باشید: آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

نظر شما پس از تایید مدیر منتشر خواهد شد.