در دعای کمیل منظور از (ماذالک الظن) چیست؟

0 583

امام علی ـ علیه السلام ـ در دعای کمیل می فرماید (ماذالک الظن) ای خدا چنین گمانی بر تو نیست و قبل از این اشاره دارد به فرد مسلمان گناهکار و می گوید چنین گمانی بر تو نیست که او را در آتش جهنم بیندازی منظور از این سخن چیست؟

پاسخ:

دعای کمیل راز و نیازی است عاشقانه با خدای بی همتا که می توان معارف والا را از آن بیرون آورد و زندگی را با راه کارهایی که در این دعا ارائه شد، به کمال و سعادت رسانید. راهکارهایی چون نزول برکات الهی، رمز پیروزی دردنیا و آخرت، آرامش روحی و… می توانند یک زندگی ایده آل و جامعه ای دینی بسازند و بایستی به خواندن تنهای دعای کمیل کفایت نکرده بلکه در آن تدبر نمود، پیام هایش را گرفت و در زندگی خویشتن جاری ساخت و یکی از معارف والا که در این دعا آمده است امیدواری به رحمت بی منتهای الهی است که نباید با کوتاهی های زندگی از رحمت و فضل خداوندی ناامید شد و باید یقین پیدا کرد که رحمت خدا وسیع تر از آن است که بندگان با اخلاصش را بر اثر کوتاهی های کوچک به حال خود رها سازد و توبه اش را نپذیرد.

در دعای کمیل امیر مؤمنان ـ علیه السلام ـ در دو جا عرضه می دارد خدایا یقین من به تو این نیست: «ما ذلک الظن بک» و «ما هکذا الظن بک» بنابر این درمرحله اول باید دید ظن یعنی چه.
ظن در لغت گاهی به معنی گمان و شک آمده و گاهی به معنی علمی که هیچ شک و شبهه ای در آن نباشد و گاهی نیز فرقش با علم در عین است که علم آشکار است ولی ظن، یقینی است که بعد از تدبر و تعقل بدست آید.(۱)
در قرآن کریم نیز ظن گاهی به گمان و پندار و برداشت شخصی اشاره دارد که این گونه ظن را باطل، گناه، بی فایده و… دانسته شده است.(۲)

گاهی نیز ظن به معنای علم و یقین به کار می رود که مومنان و مخلصان درگاه الهی به این یقین می رسند و شاید خداوند به این گونه یقین ها علم گفته، به خاطر این باشد که چنین یقین ها بعد از تدبر و تفکر و تعقل بدست می آید.(۳)
که برای توضیح بیشتر باید به ما قبل این جمله نگاه کرد که امیر المؤمنین ـ علیه السلام ـ در یک قسمت عرض می کند که خدای من. سید من! مولای من. آیا صورت هایی که برای سجده بر تو خود را به خاک انداخته اند وارد آتش می کنی؟ آیا زبان هایی که از روی صداقت شهادت به یگانگی تو داده اند، و تو را سپاس گفته اند می خواهی عذاب کنی و قلب هایی که به اهلیت تو اعتراف کرده اند و ضمایر (و جان هایی) که با علم به حقانیت تو خاشع گردیده اند و جوارحی که در اطاعت تو تلاش کرده اند و به استغفار تو اشاره کرده اند را (عذاب می کنی).
بعد از این عرضه می دارد «ما هکذا الظن بک» یعنی نه خدایا، هرگز چنین اعتقادی ندارم و بلکه یقینم این است که تو این ها را عذاب نخواهی کرد و علتش را چنین می گوید: «و لا اخبرنا بفضلک عنک» یعنی به خاطر آن چه از فضل تو به ما خبر داده اند به چنین یقینی رسیده ام. بنابر این حضرت می خواهد برساند که خداوندی که ضعف ما را می داند و حیله های شیطانی و نفسانی در دنیا را هم می داند، ممکن نیست توبه این شخص را نپذیرد و با آن همه عبادت ها، باز به خاطر کوتاهی های کوچک عذاب کند و این نه این که خداوند چنین حقی نداشته باشد، بلکه چون فضل خداوند بیشتر از این است که توبه بنده اش را نپذیرد. البته بدون توبه را حضرت نمی گوید چون قبل از جمله «ما هکذا الظن بک» عرضه می دارد اعضا و جوارحی که از تو طلب مغفرت دارند (و اشارت باستغفارک مذعنه).

امیر المؤمنین ـ علیه السلام ـ در جای دیگر دعای کمیل عرضه می دارد «ما ذلک الظن بک» یعنی خدایا یقین من به تو این نیست و در این جا دلایل این یقین به فضل و احسان الهی را چنین بیان داشته اند:
ای سرپرست مومنان: ای غایت آرزوهای عارفان! ای فریاد رس فریاد خواهان! ای دوست دل های صادق و ای خدای جهانیان! آیا من بپذیرم که تو صدای بنده ات را در آتش به خاطر جرمش بشنوی که با امیدواری تو را صدا می زند و امید به رحمت تو دارد و با زبان اهل توحید تو را ندا می کند و به پروردگاری تو متوسل شده است؟

خدایا بنده ات چگونه در عذاب بماند در حالی که امید حلم تو را داشت؟ یا چگونه آتش را تحمل کند در حالی که امیدوار به فضل و رحمت توست… تا این که عرض می کند: «هیهات ما ذلک الظن بک» خدا یقین من به تو غیر این است. یعنی من یقین دارم که تو کسی را امیدوار به بخشش، فضل، رحمت، عفو و حلم تو بود و از روی صداقت چنین امیدی را داشت، عذاب نمی کنی.
سپس می فرماید: خدایا آن چه من از فضل تو می شناسم، این نیست. و آن چه تو با یکتا پرستان می کنی، این نیست.
علت این که ما ظن را به یقین معنا کرده ایم دنباله مناجات آن حضرت در دعای کمیل است که پس از جمله «هیهات ما ذلک الظن بک» می گوید:
من با یقین قاطع می دانم «فبالیقین اقطع» اگر حکمت تو این نبود که بنده ات را به خاطر انکار تو و عناد کردنشان در آتش عذاب کنی، البته به آتش فرمان می دادی تا سرد و سلامت باشد و هیچ کس را در آن جا نمی دادی.
این یعنی امیر المؤمنین ـ علیه السلام ـ گنهکاری را که توبه کند، اهل بهشت می داند و یقینش این است که خداوند متعال فقط کسانی را به جهنم می برد که خدا را انکار کنند و با او دشمنی کنند و گرنه موحدانی که گاهی بر اثر ضعف دچار لغزش شده اند و پشیمان گشته و توبه کنند، قطعاً خواهد بخشید. چرا که خداوند بخشنده، مهربان، اهل فضل و کرم و رحمت، حلیم و دوستدار بندگان توبه کننده می باشد و از این استفاده می شود که بندگان شایسته همواره دو چیز را باید مدّ نظر قرار دهند:
۱ـ امید به رحمت وسیع خداوندی.
۲ـ توبه و طلب مغفرت از درگاه خداوندی.

پاورقی:

۱. ر.ک: کتاب العین، ج ۸، ص ۱۵۱، ذیل کلمه ظن، و رک:ابن منظور، لسان العرب، ج ۳، ص ۲۷۲، ذیل کلمه ظن، و رک: مجمع البحرین، ج ۶، ص ۲۷۹، ذیل کلمه ظن.
۲. ر.ک: بقره : ۷۸ و ۲۳۰. آل عمران : ۱۵۴. نساء : ۱۵۷. انعام : ۱۱۶ و ۱۴۸. یونس : ۳۶ و … .
۳. ر.ک: بقره : ۴۶ و ۲۴۹. توبه : ۱۱۸. کهف : ۵۳. ص : ۲۴. حاقه : ۲۰. جن : ۱۲ و … .
منبع: نرم افزار پاسخ – مرکز مطالعات و پاسخ گویی به شبهات

سیاق دعا

ارسال یک پاسخ

توجه داشته باشید: آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

نظر شما پس از تایید مدیر منتشر خواهد شد.