موجده و معده چه ویژگی هایی دارند؟

0 334

موجده و معده چه ویژگی هایی دارند؟

در فلسفه، برای علت، تقسیمات گوناگونی بیان شده است

از آن میان می توان علت را به علّت موجده (ایجاد گر و به وجود آورنده) و علت معدّ (و زمینه ساز یا علت اعدادی) تقسیم کرد.

علت موجد:

موجودی که وجود و هستی را به معلول و پدیده اعطا می کند و وجود معلول و پدیده، وابستگی حقیقی به آن دارد.

به گونه ای که جدایی معلول از آن محال است.

مانند نفس انسان که علت موجده و به وجود آورنده اراده و صورت های ذهنی به عنوان معلول است.

وجود این اراده بدون نفس و جدای از آن، تحقق نمی یابد و یا باقی نمی ماند.

«علت معدّ»:

موجودی است که وجود معلول وابستگی حقیقی به آن ندارد.

بلکه فقط زمینه ساز و بستر پیدایش معلول است(۱) و علت معده اثری در معلول نمی گذارد

وتنها وسیله انتقال اثر به آن است، علّت معده، متأثر را برای پذیرش اثر به مؤثر نزدیک می کند

و پس از ایجاد در رابطه بین موثر و متأثر خود رخت بر می بندد.(۲)

مثلا کشاورز علّت معد نسبت به دانه گندم است تا که تبدیل به خوشه گندم شود، و نه رویاننده گندم است و نه وجود دهنده گندم.

تنها نقش او این است که ماده ای را آماده و زمینه سازی می کند

و در زیر خاک فرو می برد و وجود و هستی بقیه شرایط مثل آب و نور و… به دست او نیستند

وبعد از تحقق سایر شرایط، زمینه گندم شدن در او فراهم می شود و اگر این مُعِد- یعنی کشاورز-

خود از بین رود، معلول و دانه گندم به رشد خود ادامه می دهد و نیازی به او ندارد.(۳)

قرآن کریم می فرماید:

أَأَنتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ(۴).

«آیا شما می رویانید و یا ما می رویانیم؟ (شما فقط در حد دانه پراکنی کار می کنید و ما رشد و نمو می دهیم)».

با توجه به تعاریف علل موجده و معده، به ویژگی های آنها می پردازیم:

۱. زمینه سازی علت اعدادی نه ایجادگری

علّت اعدادی و معد، وجود دهنده و ایجادگر معلول نیست

بلکه فقط زمینه سازی و بستر سازی و مقدمات و شرایط به وجود آمدن معلول را فراهم می کند و نوعی تحریک و تحرک در شی فراهم می آورد.

زیرا که علت حقیقی از نظر «فلسفه»، همان «علت موجده» و وجود دهنده است.

یعنی وقتی در فلسفه گفته می شود:

الف علت ب است. یعنی الف وجود دهنده و ایجادگر ب است و الف به ب هستی و وجود اعطا می کند.

امّا از نظر علمای طبیعی (مثل فیزیک) حتی در موردی که میان دو چیز رابطه تحریک و تحرکی باشد، کلمه علت را به کار می برند.

مثلا بنا را علّت ساختمان و پدر را علّت فرزند می دانند.

زیرا به وسیله یک نقل و انتقال ها، منشأ یک ساختمان شده اند، امّا فلاسفه و علمای الهی، هرگز به بنّا و پدر، علّت حقیقی نمی گویند.

زیرا بنا و پدر به وجود آورنده خانه و فرزند نیستند.

بلکه بنّا فقط مصالحی که در گذشته بوده را به هم وصل کرده

و به آنها سازمان داده و پدر نیز «مقدمه» و «معد» و «زمینه» به وجود آمدن فرزند است و حداکثر کار پدر،

حرکت دادن نطفه از مکانی به مکان دیگر بوده و هزاران علل دیگر هست تا نطفه را بپروراند

و لذا از نظر فلسفه پدر و بنا «معد» هستند نه «علت».(۵)

۲. بی نیازی معلول از علت معد بعد از ایجاد

همان گونه که در تعریف علت معد و موجد آمده، بعد از این که علت معد زمینه و شرایط تحقق معلول را فراهم کرد

و معلول به وجود آمد، اگر علت اعدادی و معد از بین برود، معلول همچنان باقی است و هیچ نیازی به علت اعدادی ندارد،

مانند باغ که پس از مرگ باغبان و یا ساختمان پس از مرگ بنّا و مهندس دوام دارند و دیگر نیازی به باغبان و بنا ندارند.

امّا در علل ایجادی و موجد، این معلول هم در زمان ایجاد و هم در زمان استمرار و بقاء، با معلول همراه است

و معلول پس از به وجود آمدن نیز نیازمند علت ایجاد خود است و هر گاه علت نباشد، معلول نیز از بین می رود.

مثل رابطه نفس انسان با اراده که توضیحش در تعریف گذشت.(۶)

بنابراین معلول و پدیده مادی در حدوث و به وجود آمدنش هم نیازمند علت موجد و هم نیازمند علت معد است.

امّا در استمرار و بقاء به علت موجده نیازمند است، نه علت معدّ.(۷)

۳. محسوس بودن علل اعدادی

علّت معد شناختش آسان و ساده است چون هم علت محسوس است و هم معلول و رابطه میان آن دو کم و بیش محسوس است.

شناخت علت ایجادی یا موجد (بر خلاف علت معد که حسی بود) امری عقلی است و فیلسوف با تحلیل عقلی به چنین علتی پی می برد.

فیلسوف موجودات را تقسیم می کند به موجوداتی که هستی برای او حتمی است

و عدم برای او محال است که آن را «واجب الوجود» می نامد

و موجوداتی که هستی و نیستی (یا وجود و عدم) برای ذات و حقیقت آنها ضروری و لازم نیست و می توانند این امور باشند و می توانند نباشند،

این موجودات نیازمند به علت را «ممکن الوجود» می نامند.

عقل در تحلیل عقلی می گوید:

این موجود ممکن الوجود برای به وجود آمدنش نیازمند موجودی است که هیچ نیازی به دیگران نداشته باشد

و در عین حال همه به او نیازمند هستند که به چنین موجودی واجب الوجود می گویند.

پس با تحلیل عقلی متوجه می شویم که موجودات ممکن نیازمند علت ایجادی است و خود واجب الوجود از علت ایجادی بی نیاز است.(۸)

۴. تقدم زمانی علت معد بر معلول

علت معد (مثل پدر و مادر یا باغبان) باید پیش از تحقق معلول (مثل فرزند یا خوشه گندم و گیاه) وجود داشته باشد

تا زمینه و شرایط تحقق معلول را فراهم کند.

امّا همان گونه که در تفاوت دوم گذشت بعد از فراهم کردن شرایط و زمینه ها، دیگر نیازی به علت معد ندارد.

و علّت ایجادی بر خلاف علت معد است.

یعنی عللی که به معلول وجود می دهند (علل موجد یا علل ایجادی) هرگز از معلول خود جدا نمی شوند

و همزمان با معلول خود وجود دارند. چون معلول عین وابستگی و نیازمندی به علت ایجادی خود است.(۹)

بنابراین با توجه به تعاریف علل موجد و معد و مقایسه آنها، به ویژگی های علل معد این گونه پی میبریم که:

۱. علت معدّ فقط زمینه ساز معلول است و قدرت ایجاد و به وجود آوردن ندارد.

۲. علت معد بعد از زمینه سازی تحقق معلول، می تواند از بین برود و دیگر معلول نیازمند به او نیست.

۳. علت معدّ امری محسوس و قابل شناخت حسی است.

۴. علت معد از نظر زمان، پیش از معلول موجود است.

_________________

پاورقی:

۱. طباطبایی، محمد حسین، علی شیروانی، ترجمه و شرح بدایه الحکمه، قم، موسسه بوستان کتاب، چاپ دهم، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۲۶۷.

۲. جوادی آملی، عبدالله، رحیق مختوم شرح حکمت متعالیه، قم، مرکز نشر اسراء، چاپ دوم، ۱۳۸۲ش، ج۷، ص ۳۸۸.

۳. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، انتشارات صدرا، چاپ هفتم، ۱۳۷۵ش، ج۵، ص۱۷۸ ـ ۱۷۷.

۴. واقعه : ۶۴.

۵. ر.ک: مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، چاپ هفتم، ۱۳۷۵ش، ج۵.

۶. ر.ک: همان، ج۴، ص۹۴ ـ ۹۳. جوادی آملی، عبدالله، رحیق مختوم شرح حکمت متعالیه، چاپ دوم، ج۷، ص۳۸۹.

۷. ر.ک: مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۶ ص۵۹۰ ـ ۵۸۹.

۸. همان.

۹. همان، ج۱۱، ص۱۷۴.

منبع: نرم افزار پاسخ – مرکز مطالعات و پاسخ گویی به شبهات

محتوای برهان

ارسال یک پاسخ

توجه داشته باشید: آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

نظر شما پس از تایید مدیر منتشر خواهد شد.