سخن گفتن بهتر است یا سکوت کردن؟

0 572

سوال کاربر: آیا سکوت بهتر است یا سخن گفتن؟ لطفاً بهترین کتاب‌های اسلامی و غیراسلامی یعنی مذهبی و غیرمذهبی در این مورد را معرفی بفرمایید.

پاسخ:

سخن گفتن بهتر است یا سکوت کردن؟

سخن و سکوت را می‌توان از ابعاد اخلاقی و روان شناسی بررسی کرد.روان‌شناسان رشد از «پرحرفی» و «سکوت» بحث نموده‌اند، هدف اصلی‌شان این نبوده‌است که بگویند کدام یک خوب است، بلکه با رویکرد توصیفی و پدیدار شناختی به این موضوع پرداخته‌اند. یعنی این که سخن گفتن چگونه و تحت تأثیر چه عواملی شکل می‌گیرد و رشد می‌کند؟(۱)

پرحرفی نشانه چیست؟ آیا زنان بیشتر پرحرف هستند یا مردان؟ در این خصوص تحقیقات نشان داده است که پرحرفی در زنان بیشتر است. برای اثبات این که چرا زنان پرحرف‌تر هستند، پژوهش‌هایی انجام شد و نتایج نشان داد که پرحرفی در زنان یک ویژگی جنسی شده است و حتی قبل از تولد، دختران بیشتر دهان خود را باز و بسته می‌کنند.(۲)

در روان‌شناسی اجتماعی نیز تاحدودی از سخن و سکوت بحث شده است. به طور کلی نمی‌توان گفت که همیشه «سخن گفتن» در روابط اجتماعی و تأثیرگذاری و نفوذ نقش سازنده دارد، بلکه هم «سخن گفتن» و «هم سکوت» جزء مهارت‌های اجتماعی هستند و هر کدام در موارد و موقعیت‌های خاصی مؤثر است. برای این‌که با دیگران دوست شویم باید بدانیم که چطور و در چه موقعی باید سخن بگوییم، چطور با‌‌ آنها همدردی کنیم. گاهی اوقات باید احساساتمان را ابراز کنیم و لب به سخن بگشاییم، و گاه نیز به گفته‌های دیگران گوش فرادهیم و سکوت نماییم.(۳)

پس با توجه به این‌که مهارت‌های اجتماعی، مجموعه مشخصی از مهارت‌ها را شامل نمی‌شود، ناگزیریم که مهارت‌های متنوعی داشته باشیم. علاوه بر این، صرف توانایی ابراز احساسات و سخن‌گفتن و محبت ورزیدن، از ما یک انسان ماهر و موفق نمی‌سازد، مگر آن که بدانیم در هر لحظه و نسبت به هر شخص ابراز کدام نوع احساسات و سخن یا سکوت مناسب است.(۴)
البته سخن‌گفتن یک بعد مرضی نیز دارد که از آن به «پرحرفی» تعبیر می‌شود: پرحرفی از نظر روان‌شناسان یک رفتار نابهنجار و نشانه شخصیت ناسالم است که گاه با پرخاشگری، اعتراض و خودگویی‌های افراطی به نمایش گذاشته می‌شود.(۵)

«سخن» و «سکوت» در کتاب‌های اخلاقی مورد توجه دانشمندان و علمای تعلیم و تربیت واقع شده و در روایات نیز دستورات ویژه‌ای در این خصوص وارد شده است.
به طور کلی، از نظر اسلام نمی‌توان گفت که «سخن» بهتر است یا «سکوت». امام سجاد ـ علیه السّلام ـ در پاسخ کسی که پرسید: سخن افضل است یا سکوت؟ فرمود: هر یک از این دو دارای آفاتی است، پس اگر از آفت برکنار باشد، سخن از سکوت برتر است.(۶)

گفته شد یابن رسول الله این برتری از چه قرار است؟ فرمود: بدان جهت که خداوند پیامبران و اوصیاء را به سکوت برنینگیخت، بلکه آنها را برای سخن گفتن، برانگیخت و کسی به وسیله سکوت مستحق بهشت و شایسته ولایت خدا و نجات از جهنم نخواهد شد. بلکه همه اینها در پرتو کلام و سخن گفتن عملی خواهدگشت. و من هیچ‌گاه ماه را با خورشید برابر نمی‌کنم، همین بس که تو فضیلت و ارزش سکوت را به وسیله سخن بیان می‌کنی، نه این‌که فضیلت سخن گفتن را با سکوت»(۷).

در یک نگاه کلی به آیات و روایات می‌توان گفت که: سخن و کلام اگر به اندازه باشد. یعنی به حد پرحرفی نرسد، برای خدا و مورد رضایت الهی باشد به مراتب از سکوت بهتر است.
افراد خودساخته که می‌‌توانند اعمال و رفتار خویش را کنترل نمایند، سخن و کلام‌شان نیز سنجیده و برای خدا است. لذا در مورد این قبیل افراد سخن گفتن ارزشمند است. البته ما هم وظیفه داریم که به خودسازی بپردازیم و اعمال و رفتار خویش از جمله زبان و گفتار خود را کنترل نماییم، رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ فرمود: لایستقیمُ ایمانُ عبدٍ حتّی یستقیمَ قلبهُ و لایستقیمُ قلبهُ حتی یستقیم لسانه»(۸) ایمان هیچ بنده‌ای پایدار نگردد مگر آن که دلش به صدق و راستی استوار شود، و قلب و دلش استوار نخواهد شد مگر آنکه زبانش در سخن گفتن به راستی و درستی گراید.

امام صادق(ع) می فرماید: حضرت داود بر سلیمان فرمود: ای پسرم بر تو باد که زیاد سکوت اختیار کنی مگر به خاطر خیر و مصلحت. چرا که پشیمانی یک بار برای سکوت طولانی بهتر از پشیمانی زیاد برای پر حرفی است. ای پسرم اگر سخن از نقره باشد، سزاوارات که سکوت از طلا باشد.«أنّ داود قال لسلیمان… یا نبیّ علیک بطول الصّمت الا من خیر فان الندامه علی طول الصمن مره واحده خیر من الندامه علی کثره الکلام مرات یا نبی لوان الکلام کان من الفضه کان نیبغی للصمت ان یکون من ذهب»(۹)

اما از آن جایی که ما به طور کامل خودساخته نیستیم و نمی‌توانیم زبان خود را کنترل نماییم، لذا در روایات آمده است که: «علیک بطولِ الصّمت، فانّه قطرده للشیطان و عونٌ لک علی امر دینک»(۱۰) بر تو باد به سکوت و خاموشی طولانی که رم دهنده شیطان است و یاور تو است بر حفظ دینت.

همچنین در روایات آمده است که مردی به حضور پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ شرفیاب شد و عرض کرد: یا رسول الله، مرا وصیت فرما. حضرت فرمود: احفظ لسانک. زبانت را نگهدار. بار دوم گفت: ای پیامبر خدا مرا وصیت فرما: حضرت فرمود: زبانت را نگهدار. بار سوم گفت: مرا وصیت فرما: حضرت باز فرمود: زبانت را نگهدار. وای بر تو. مگر چه چیزی جز گناه زبان، انسان را به آتش می‌افکند؟!(۱۱)

نتیجه آن‌که: برای انسان‌های معمولی مانند من و شما که نمی‌توانیم زبان خود را کنترل کنیم و اگر مشغول صحبت شدیم از هر دری سخن بگوییم، موجب ملالت دیگران شده یا به غیبت دیگران مشغول خواهیم شد، سکوت و کم‌صحبت کردن بهتر است.
سکوت فقط در مواردی که باعث پایمال شدن حق یا نابودی و کمرنگ شدن ارزش‌ها شود، امر نکوهیده است. اما سخن گفتن و کلام آسیب‌های بسیاری را به همراه دارد. در کتاب‌های اخلاقی تا ۲۰۰ آفت برای زبان بر شمرده شده است. بنابراین می‌توان گفت که: سعادت و شقاوت انسان به «زبان»‌اش بستگی دارد.(۱۲)

امید است این مطالب برای ما شما راهگشا بوده و بتوانید با مطالعه کتاب‌های زیر در حفظ و کنترل زبان خویش و استفاده صحیح و معقول از آن در تعاملات اجتماعی و امور دینی موفق گردید.

پاورقی:

۱. احدی، حسن، روان‌شناسی رشد، نشر بنیاد، ۱۳۷۴، فصل هفتم.
۲. گنجی، حمزه، روان‌شناسی تفاوت‌های فردی، انتشارات بعثت، ۱۳۶۹، فصل هفتم، تفاوت‌های زن و مرد.
۳. شجاعی، محمدصادق، حدیث زندگی، مهارتهای ارتباط با دیگران، ص ۳۲-۲۸، شماره ۱۰.
۴. جولیاتی وود، ارتباطات میان فردی، روان‌شناسی تعامل اجتماعی، ترجمه فیروز بخت، نشر مهتاب، ۱۳۷۹.
۵. اتکینسون و همکاران، زمینه روان‌شناسی، ترجمه: محمدتقی براهنی و همکاران، انتشارات رشد، ج۲، ص ۱۹۳-۱۸۸.
۶. فقیه ایمانی، مهدی، نقش زبان در سرنوشت انسان، اسماعلیان، ۱۳۷۵، ص ۳۰- ۸.
۷. مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، ج ۱۵، ص ۱۸۴.
۸. نهج‌البلاغه، ضمن خطبه ۱۷۵.
۹. بحار الانوار، ج۱۴، ص۳۵.
۱۰. قمی،‌ سفینه البحار، ج ۲، ص ۵۱۰. بحارالانوار، ج۶۸، ص۲۷۹.
۱۱. بحارالانوار، ج۷۱، ص۳۰۳.
۱۲. عزیزی، عباس، سیمای اخلاق، آثار علامه حسن‌زاده‌ آملی، نشر صلاه، ۱۳۸۰، بخش هفتم.

منبع: نرم افزار پاسخ – مرکز مطالعات و پاسخ گویی به شبهات

سخنرانی

ارسال یک پاسخ

توجه داشته باشید: آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

نظر شما پس از تایید مدیر منتشر خواهد شد.