فرق بین مکارم اخلاقی و محاسن اخلاقی چیست؟

0 547

فرق بین مکارم اخلاقی و محاسن اخلاقی چیست؟

در یک تقسیم بندی کلّی می توان گفت که دستورات اخلاقی به دو گروه تقسیم می گردند: ۱. محاسن اخلاقی. ۲. مکارم اخلاقی.

آن دسته از دستورات اخلاقی که مربوط به روابط اجتماعی و جلب منافع مادی و چگونگی معاشرت با دیگران است و موجب بهبود زندگی دنیوی می شود در گروه محاسن اخلاقی قرار می گیرد و اخلاقیّاتی که معیار انسانیّت است و از بزرگواری و طبع بالا و تعالی روح و معنوی انسان حکایت می کند در زمره مکارم اخلاق قرار می گیرد.
و اولیای ادیان افراد جامعه را به محاسن و مکارم اخلاقی فرا می خواندند و به پیروان خود می فهماندند که هدف عالی ادیان الهی، از جمله اسلام تنها این نیست که مردم را با اخلاق خوب اجتماعی آشنا سازند و تربیت کنند بلکه علاوه بر آن می خواهند آنان را با سجایای عالی انسانی پرورش دهند و از مزایای کرامت و انسانیّت برخوردارشان نمایند و به همین دلیل رسول اکرم ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ می فرمایند: «انما بعثت لأتمّم مکارم الاخلاق.(۱) یعنی همانا من (از طرف خداوند) مبعوث شده ام تا مکارم اخلاق را تتمیم و تکمیل نمایم».

با حفظ این مقدمه، به بیان فرق های مکارم اخلاقی و محاسن اخلاقی به صورت تفصیلی می پردازم:
اگر بخواهیم محاسن اخلاقی را به فارسی ترجمه کنیم باید بگوییم: خوی خوب و پسندیده(۲). امّا اگر بخواهیم مکارم اخلاقی را به فارسی ترجمه کنیم باید بگوییم: بزرگواری و کرامت نفس(۳) و این دو با هم فاصله بسیار دارند. و فرق است بین بزرگی و بزرگواری. به کسی که در اداره ای دارای مقامی رفیع است می گویند بزرگ است و کسی که از جهت سن بیشتر عمر کرده است می گویند بزرگ و بزرگتر است ولی نمی گویند بزرگوار، و مکارم اخلاق به معنای بزرگواری نفس و طبع بلند است و ممکن است کسی از نظر مقام خیلی پایین باشد ولی دارای بزرگواری نفس باشد و ممکن است کسی تمکن مالی نداشته باشد اما دارای رفعت نفس باشد. بنابراین مکارم اخلاق یعنی کرامت نفس، بزرگواری روح و رفعت مقام معنوی یک انسان که در پرتو آن می تواند گذشت های بسیار داشته باشد . حال برای روشن تر شدن فرق این دو به عنوان نمونه به دو روایتی که در مکارم و محاسن اخلاقی وارد شده است اشاره می کنیم که برای هر یک از اینها مصادیقی ذکر شده است، در روایتی آمده است: قلت لأبی عبدالله ـ علیه السلام ـ ما حدّ حسن الخلق؟ قال تلین جانبک و تطیب کلامک و تلقی أخاک ببشر حسن،(۴) حدّ حسن خلق چیست؟ فرمود: با مردم به نرمی و گرمی برخورد کنی، پاک و منزه و در کمال أدب سخن بگویی و در مواجهه با برادرانت متبسّم و گشاده روی باشی، در این روایت سه صفت برای اینکه فردی حسن خلق داشته باشد، ذکر شده است:

۱. برخورد نرم با مردم

۲. کلام خوش

۳. خوش رویی با برادر مومن

این روایت مرزهایی را به عنوان نمونه برای حسن خلق ذکر کرده است، در روایت دیگری در مورد مکارم اخلاق آمده است که حضرت خطاب به ابن جندب می فرماید: یا ابن جندب صل من قطعک وأعط من حرمک و أحسن الی من أساء الیک و سلّم علی من سبک و أنصف من خاصمک و اعفّ عمّن ظلمک،(۵) یعنی پیوند کن با کسی که از تو بریده، عطا کن به کسی که ترا محروم نموده،نیکی کن درباره آن کسی که به تو بدی کرده، سلام کن به کسی که تو را دشنام داده، انصاف ده در مورد آن کسی که با تو خصومت نموده و ببخش کسی را که به تو ستم کرده است.

در این روایت نیز مرزهای مکارم اخلاقی بیان شده است با توجه به این دو روایت مذکور وجه برتری مکارم اخلاق بر محاسن اخلاق روشن می شود و می توان در تعریف محاسن اخلاق چنین گفت که: آن قسم خلق و خویی که در شرع مقدس ممدوح شناخته شده و با غرایز حیوانی و تمایلات نفسانی هماهنگ است یا لااقل با آنها تضادّی ندارد حسن خلق است و در تعریف مکارم الاخلاق گفته می شود: آن قسم خلقیّات عالی و رفیعی که اگر کسی بخواهد انجام دهد یا باید با هوای نفس خود و کشش غرایز خویش بجنگد و در جهت مخالف آنها قدم بر دارد یا لااقل ندای آنها را نادیده انگارد(۶) و نسبت به آن بی اعتنا باشد و از پی صفت انسانی و کمال معنوی خود برود تا به درجاتی از مکارم اخلاق ارتقا یابد. بنابراین می توان گفت که محاسن اخلاقی با تمایلات نفسانی هم آهنگ است امّا مکارم اخلاق در نقطه مقابل غرایز است.

نتیجه سخن اینکه گام اول در اخلاق رعایت محاسن اخلاقی است و برای دست یابی به گام دوم یعنی مکارم اخلاقی باید گام اول را با موفقیّت سپری کرد چرا که محاسن اخلاقی مایه بهزیستی و موجب تحکیم روابط اجتماعی است و محاسن اخلاقی مردم را به ادب و احترام متقابل وا می دارد و در جامعه، مهر و محبّت ایجاد می کند. و دست یابی به محاسن اخلاقی کم و بیش برای همه افراد میسّر است و همه می توانند با تمرین و مراقبت های لازم دیر یا زود خویشتن را به اخلاق خوب اجتماعی متخلّق سازند امّا مکارم اخلاقی که در مرتبه بالاتر قرار دارد تنها کسانی می توانند بدان متخلّق بشوند که از محاسن اخلاقی عبور و بر هوای نفس خود غلبه کرده و به خواهش های غیر انسانی خویش پشت پا زده و خویشتن را از اسارت آزاد نموده باشند. پس محاسن اخلاق برای تأمین حیات بشری و زندگی مادی است و مکارم اخلاق برای احیای جنبه انسانی و تکمیل جهات معنوی است و این گام نهایی هدف انبیاء و اولیای الهی بوده است.

پاورقی:

۱. مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، بیروت، موسسه الوفاء چاپ دوم، ج۱۶، ص۲۱۰.
۲. آذرتاش آذرنوش، فرهنگ معاصر عربی ـ فارسی، تهران، نشر نی، چاپ۶، ص۱۲۲.
۳. همان، ص۵۸۴.
۴. معانی الأخبار، ص۲۵۳، به نقل از شرح دعای مکارم الاخلاق، فلسفی، ص۱۹۵.
۵. حرّانی، حسن بن شعبه، تحف العقول، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۴ق، ص۳۰۷.
۶. فلسفی، محمد تقی، شرح دعای مکارم الاخلاق، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ دوازدهم، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۱۹۸.
منبع: نرم افزار پاسخ – مرکز مطالعات و پاسخ گویی به شبهات

فضایل و رذایل اخلاقی

ارسال یک پاسخ

توجه داشته باشید: آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

نظر شما پس از تایید مدیر منتشر خواهد شد.