اگر کار بدی کردیم و خواستیم خود را تنبیه کنیم از چه روش هایی استفاده کنیم؟

0 1,821

در پاسخ به سئوالتان ابتدا مقدمه ای بیان می کنیم و سپس به چگونگی تنبیه خود اشاره می کنیم.

مقدمه:یکی از روش های تربیت اخلاقی در اسلام، خود کنترلی (یا خود تربیتی یا نظارت بر خود) است.(۱) مقصود از این روش این است که فرد با هوشیاری و مراقبت کامل نسبت به ارزش های اخلاقی پذیرفته شده بکوشد رفتارهای ظاهری و باطنی (جوارحی و جوانحی) منافی با فضایل اخلاقی به حریم او راه نیابند و باعث سستی و زوال ملکات اخلاقی او نگردند.
این روش سه مرحله دارد.

۱. مشاهده خود: با دقت به ثبت و ضبط رفتارهای خود به صورت جزئی و کمی می پردازیم.

۲. خودسنجی: رفتارهای فعلی با الگوهای ایدهآل از نظر کمیت و کیفیت مقایسه و ارزیابی می شود.

۳. خود تقویتی: به رفتارهایی که هدف را نزدیک تر می کند و با آن سنخیت دارد، پاداش داده می شود. و رفتارهای مقابل، با تقویت منفی و تنبیه کنترل می شوند. بدین ترتیب با استفاده از پیامدهای رفتاری (پاداش و تنبیه) یک نظارت و مراقبت دائمی بر خود، به عمل می آوریم.

شیوه دیگری که برای کنترل خویش و ضبط نفس در همین زمینه ارائه می شود عبارتنداز:

تضییق و تسهیل شرایط و وسایل (مثلاً فرد ولخرج، پول کمتری در جیبش بگذارد)، محرومیت، تسلط بر شرایط عاطفی، استفاده از محرک رنج آور (مثل ساعت زنگ دار و…) و پرداختن به کار دیگر.(۲)
تنبیه خود:تنبیه خود، نوعی روش کنترل خود است که در آن می کوشیم تا رفتارهای نامطلوب خویش را از طریق پیامدهای آزارنده ای کاهش دهیم. تمامی انواع تنبیه از سوی دیگری را می توان در چارچوب تنبیه در مورد خود، به اجرا درآورد.

نمونه هایی از روش «جریمه رفتاری» عبارتنداز:

۱. اعمال جریمه مالی در مورد خود (مثل هزینه پول برای سازمانی یا فردی که مورد علاقه فرد نیستند، صدقه، انفاق و…).

۲. محروم ساختن خود از امتیاز (مانند محروم کردن خود از تماشای تلویزیون، لباس نو، و …)

۳. محرومیت را می توان به صورت خاموش کردن تلویزیون، بستن کتاب، یا ترک میز یا سفره غذا در مورد خود به کار برد.

۴. محرک های آزارنده را می توان به صورت افکار و تصورات انتقاد آمیز از خود (مانند تصور خود در لباسی بزرگتر از اندازه، تصور بوی بد دهان هنگام دروغ گفتن و یا…)

توجه:

۱) تنبیه خود، حتماً باید در برنامه سه مرحله ای خود تربیتی یاد شده انجام شود و در کنار آن حتماً از شیوه های تشویق و تقویت خود کمک بگیریم. (تقویت و تشویق مقدم است).

۲) تنبیه و جریمه باید متناسب باشد، خارج از توان نباشد و آن قدر هم سبک نباشد که جنبه تنبیهی نداشته باشد. و متناسب با نوع کار بد و ارزش آن باشد. مثل تنبیهی که در دین است: کفاره، قضا، دیه، قصاص.

۳) جریمه و تنبیه خیلی با اصل کار فاصله زمانی نداشته باشد. چون احتمال این که تنبیه ها و جریمه ها انباشته شود و فرد نسبت به حجم زیاد آن بی انگیزه شود، زیاد است.

۴) ضامن اجرایی داشته باشد. گاهی قسم و عهد ضامن اجرایی بر جریمه و تنبیه و انجام کار است. گاهی اعلام کردن آن به گروه (دوستان، اقوام و…) ضامن است. مثلاً می گوییم من برنامه دارم که اگر فلان کار را کردم فلان جریمه را نسبت به خود اعمال کنم. گاهی هم فرد این ضمانت را با قرارداد بستن با مشاور اخلاقی، استاد، و فرد محترم و مورد اعتماد می تواند ایجاد نماید.(۳)

پاورقی:

۱. ر.ک: فرهنگ شیوه های رفتار درمانی، ترجمه ایزدی، دکتر سیروس، تهران، نشر رشد، شیوه درمانی کنترل خود، ص۲۷۷.
۲. دیلمی، احمد و آذربایجانی، مسعود، اخلاق اسلامی، قم، نشر معارف، چاپ چهل و یکم، ۱۳۸۵، ص۲۲۳.
۳. حسینی، داود، جایگاه تشویق و تنبیه در اسلام، قم، مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما، چاپ اول، ۱۳۸۱، ص۱۰۶.
منبع: نرم افزار پاسخ – مرکز مطالعات و پاسخ گویی به شبهات

مفهوم تنبیه

ارسال یک پاسخ

توجه داشته باشید: آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

نظر شما پس از تایید مدیر منتشر خواهد شد.