حمد و شکر چه تفاوتی دارند و هر کدام مخصوص چه کسی است؟

0 613

حمد و شکر در بلاغت و بیاندر بلاغت و بیان، فرق حمد و شکر را این چنین بیان داشته است: حمد، ستایشی است به زبان و برای قصد تعظیم، این ستایش و تعظیم چه برای نعمت باشد و یا غیر آن شکر، فعلی است که خبر از تعظیم انعام کننده می دهد که به او انعام کرده است.

امّا این تعظیم و ستایش، یا با زبان است، و یا با قلب و یا عمل جوارحی، بر خلاف حمد، در حمد ستایش فقط با زبان است. متعلق حمد و ستایش هم می تواند نعمت باشد و هم غیر آن. ولی متعلق شکر، فقط نعمت است. با این وصف، حمد اعم از شکر است به اعتبار متعلق، و اخص از آن است به اعتبار مورد. و شکر برعکس حمد است که به اعتبار متعلق اعم و به اعتبار مورد، اخص می باشد.(۱)

حمد و شکر در بیان قرآن کریم

حمد به معنای ستایش در برابر کمال و کار اختیاری زیباست. خواه اثر آن کمال به غیر نیز برسد یا نرسد، و در صورت رسیدن به غیر، خواه دریافت کننده همان شخص حامد باشد یا غیر او، همانند حمد خداوند سبحان که گاهی در برابر خالقیت و رازقیت اوست که کمال و زیبایی به غیر رسیده است. و گاهی هم، حمد در برابر همان کمالات تکوینی اوست که عبارت از اولیّت و آخریّت است: «الحمدلله الاول بلا اول کان قبله و الآخر بلا آخرین یکون بعده…»(۲):(۳)

مطلب دیگر اینکه، حمد مخصوص خداوند است: الحمدلله رب العالمین(۴)

امّا از نظر اینکه معنای حمد و ستایش عمومیت دارد و عام است، از طرف دیگر، آیه قرآن کریم اختصاص را می فهماند، توضیح در آن است که تمام ستایش ها، نتیجه آن به خداوند برمی گردد. مثلاً، هر انسان که سرچشمه خیر و برکتی است. هر پیامبر و رهبری که نور هدایت در دلها می پاشد. هر معلمی که تعلیم می دهد.

هر شخص سخاوتمندی که بخشش می کند. هر طبیبی که مرهمی بر زخم می نهد و… سزاوار ستایش است. منتهی، همه این ستایش ها از ستایش خداوند سرچشمه می گیرد، در حقیقت، ستایش آنها ستایش خداوند است، اینها در طول ستایش تعالی است. در حقیقت ستایش اینها، ستایش خدایی است که این مواهب را عطا کرده است.(۵)

در بیان دیگر، حمد به معنای ثنا و ستایش در برابر عمل جمیلی است که ثناشونده به اختیار خود انجام داده است. با این وصف، خداوند متعال که ثناشونده است، هم در برابر اسماء نیکو و جمیلش محمود و سزاوار ستایش است و هم در برابر افعال نیکو و جمیلش که به دیگران داده است. از این بیان چنین نتیجه گرفته می شود که هیچ حمدی از هیچ حامدی در برابر هیچ امر محمودی سر نمی زند، مگر آنکه حقیقت آن حمد، حمد خداست. چون آن چیزی که حمد حامد متوجه آن شده است، او فعل خداوند است و او ایجادش کرده، پس جنس حمد و همه آن از آن خداوند است.(۶)

شما به دنبال این مطالب هستید:

مفهوم شکر

شکر به معنای سپاس در برابر کاری است که اثر آن به غیر می رسد. به تعبیر دیگر، شکر سپاس بر نعمتی است که از منعم به شاکر می رسد.(۷)

بنابراین، شکر از حمد محدودتر است و تنها در برابر نعمت هایی است که از دیگری با میل و اراده رسیده باشد. برخلاف حمد که در برابر همه نعمت های الهی است که هم از اسماء خالقیت و رازقیت رسیده و هم به آن حالات تکوینی خداوند، چنانکه اشاره شد.
در قرآن کریم، شکر و سپاسگذاری را بعد از نعمت یادآور شده است. چنانکه پس از یادآوری نعمت ها برای قوم حضرت موسی ـ علیه السلام ـ که فرموده است: «نعمت خدا را بر خود به یاد داشته باشید، زمانی که شما از چنگال آل فرعون رهایی بخشید…»(۸)

در آیه بعدی می فرماید: لئن شکرتم لازیدنّکم… (۹) اگر شکرگزار بودید، بر شما فزونی می دهد.
امّا اینکه هرکدام مخصوص چه کسی است؟حمد بنا به آنچه اشاره شد، مخصوص خداوند است، گرچه با واسطه باشد، ولی شکر، برای منعم است، منعم خالق باشد یا غیر خالق، چون شکر و سپاس فقط برای کسی است که از او نعمتی یا کاری رسیده باشد.

در نتیجه: فرق بین حمد و شکر آن است، که حمد عام است و شکر خاص. یعنی حمد هم در برابر نعمت است و هم در برابر غیر نعمت. شکر و سپاس فقط برای نعمت است که از منعم به شاکر رسیده است. از طرف دیگر، هر حمد را می توان شکر و ستایش خواند ولی هر شکر را نمی توان حمد خواند، چون دایره شکر محدود است. زیرا شکر تنها در برابر نعمت است.

پاورقی:

۱. تفتازانی، مختصرالمعانی، قم، انتشارات مصطفوی، ص۳.
۲. صحیفه سجادیه، دعای اول.
۳. جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، قم، نشر اسرا، ج۱، ص۳۲۶ و ۳۲۸.
۴. حمد : ۲.
۵. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب اسلامیه، ج۱، ص۵۲.
۶. ، طباطبایی، سید محمد حسین، ترجمه تفسیر المیزان، قم، دفتر نشر اسلامی، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۳۱.
۷. تفسیر تسنیم، همان، ج۱، ص۳۳۹.
۸. ابراهیم : ۶.
۹. ابراهیم : ۷.
منبع: نرم افزار پاسخ – مرکز مطالعات و پاسخ گویی به شبهات

خدا در عرفان

ارسال یک پاسخ

توجه داشته باشید: آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

نظر شما پس از تایید مدیر منتشر خواهد شد.