معنای صحوْ و سُکر را توضیح دهید؟

0 947

مراتب و مراحل و منازلی که اهل سلوک دارند، متعدد و با نام های محتلف است. هر حالتی را با اصطلاحی خاص بازگو نموده و از آن یاد می کنند که از این میان دو اصطلاح(سکر و صحو) است که در این جا به اختصار، در دو محور عنوان می شود:

۱. یکی از سخنانی که درباره ( سُکر ) مطرح است، این است که (سُکر)، به معنای مستی است و مستی یک مفهوم مشخص دارد. گر چه مستان مختلف اند. مثلاً بعضی از شراب خمر مست می شوند، یکی از شراب غفلت مست است، دیگری از حبّ دنیا مست است و برخی از خود بزرگ بینی و خود خواهی مست می شوند که این قسم آخر، بدترین مستی ها و منشاء همه تاریکی هاست و موجب کبر و تکبر می شود.(۱)

نکته دیگر آنکه سُکر، به معنای مستی است. اما در اصطلاح عرفا، (سُکر)، به مستی خاصی می گویند. مثلاً می گویند: سُکر عبارت از ترک قیود ظاهری و باطنی و توجه به حق است. (۲) عزیز الدین کاشانی در تبیین اصطلاح عرفانی سُکر می گوید: لفظ سکر در عُرف صوفیان، عبارت است از عدم تمییز میان احکام ظاهر و باطن به سبب مخفی بودن نور عقل در شعاع نور ذات، بدین بیان که اهل وجد و حالات عرفانی، به دو دسته تقسیم می شوند، برخی محبان و عاشقان ذات هستند، که منشاء وجد و حال آنها، حضرت ذات است. عده ای عاشقان صفات اند که منشأ وجد و حال آنها، عالم صفات است. کسانی که از عاشقان صفات اند، برای وجد و حال آنان وقفه و پیش آمدهای بسیاری پیش می آید. برخلاف عاشقان ذات. هم چنین وجدی که از عالم صفات، برای سالک راه طریقت پدید می آید، به اندازه انوار و آثار ذات، قدرت و توان ندارد، به همین دلیل است که عاشقان ذات، در آغاز وجد، به جهت قدرت و غلبه ای که دارند، مغلوب سلطنت حال می شوند و عقلشان که رابطه تمییز و بصر قلبی است، در پرتوی شعاع انوار ذات، کاملاً مضمحل و مختفی می شود، و سر رشته تمییز و تشخیص از دست و اختیار آنها می رود و در این حالت است که محل حکم ظاهر را که تفرقه است، از محل باطن که جمع است، نمی توانند باز شناسند و تشخیص دهند، و در نتیجه به افشاء اسرار ربوبی که در خزانه غیرت اند می پردازند و کلمات شطح از آنها صادر می شود.

مثلاً می گوید: (سبحانی) و یا می گوید: (انا الحق) و امثال آن، صوفیان این وجد و حال را که در واقع غلبه عشق عارفانه بر سالک طریقیت است، سُکر می گویند. چون عارف در این حالت، گویا بر اثر غلبه عشق، دچار مستی عارفانه است که قدرت و توان تمییز ظاهر و باطن از او گرفته شده است و چیزهایی بر زبان می آورد که از نظر ظواهر شریعت کفر آمیز است.(۳) پس مراد از سُکر در اصطلاح عرفانی، این حالت است. لازم است اشاره شود که برخی از بزرگان اهل معنا که در روش عرفان، کاملاً بر حفظ شریعت مقید هستند، می گویند: این گونه شطحیات که از حالت سُکر، برای برخی سالکان طریقت پیش می آید، در واقع از نقص در سلوک آنها ناشی می شود. یعنی چون سلوک آنها کامل نیست، شطح می گویند و اگر سلوکشان کامل باشد، هرگز این گونه سخن نمی گویند و در مقام باطن، ظواهر را کاملاً حفظ می کنند.(۴)

۲. اما صحو، عبارت از برگشت قدرت تمییز و تشخیص، برای سالک است. بدین بیان که وجود سالک، با غلبه انوار ذات، فانی و مستهلک می شود، حق تعالی در نشئه دوم، او را به مقام بقای بعد از فنا می رساند و هر وصفی که از او فانی شده باشد، به او بازگردانده می شود و یکی از آنها، صفات عقل اوست که عامل تمییز و تشخیص است و می تواند منازل ظاهر و باطن و مقام جمع و تفرقه را از هم باز شناسد و در عین حال که در منزل باطن است، چیزی بر خلاف ظواهر شرع نمی گوید.(۵) به همین جهت گفته اند: (صَحو) به معنای هوشیاری است و در اصطلاح عرفا، صحو به مفهوم رجوع به احساسات و برگشت به عالم غیب است و از نظر مرتبه، صحو بالاتر از سُکر است، چون سُکر، مُشِعر به غیبت و حیرت سالک است، و صحو نشان دهنده هشیاری و درک آگاهانه لذت وصال است. هم چنین صحو، مقام شهود تام است و سالک وحدت و کثرت را با هم می یابد و مشاهده می کند. به نحوی که کثرت، مستهلک و فانی در وحدت باشد. به همین جهت صحو را فوق سُکر خوانده اند.(۶) همچنین در مورد مقام صحو گفته اند: صحو مقام صاعد و فوق انتظار سالک است، مقام صحو بی نیاز از طلب است، زیرا طلب بعد از وصال و کمال تام به مفهوم فراق و انحطاط به سوی نقصان تلقی می شود، و هم چنین مقام صحو منزّه از هر گونه ضیق و جرح است چون صحو مرتبه سِعه و گستردگی سالک است. و سالک در مقام صحو، در واقع همه حجاب های صفات را کنار می زند و وجه ذات برای او کشف می شود، و این همان چیزی است که اصطلاحاً ،تجلی واحد القهّار از حجاب عزّت خوانده می شود.(۷) یکی از مسایل دیگر درباره مرتبه و مقام (صحو) در عرفان آن است که عرفا مدعی هستند، سالک در مقام صحو بعد از محو، خلق را در شرایطی که قائم به حق اند، شهود می کند. یعنی حق را در جمیع موجودات و مخلوقات مشاهده می کند.(۸) به صحرا بنگرم صحرا، ته وینم بدریا بنگرم دریا ته و ینم به هر جا بنگرم کوه و در و دشت نشان روی زیبای ته وینم(۹)

پاورقی:

۱. سجادی، سید جعفر، فرهنگ لغات و اصطلاحات عرفانی، تهران، نشر کتابخانه طهوری، ۱۳۷۰ ش، ص ۴۷۳.
۲. همان، ص ۴۶۸.
۳. عزیز الدین کاشانی، مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه، تهران، نشر مؤسسه هما، ۱۳۷۲ ش، ص ۱۳۶.
۴. موسوی خمینی، سید روح الله، مصباح الهدایه الی الخلافه و الولایه، تهران، نشر پیام آزادی، ۱۳۶۰ ش، ص ۲۰۷.
۵. عزیز الدین کاشانی، مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه، بشر پیشین، ص ۱۳۶.
۶. قاسانی، عبدالرزاق، شرح منازل السایرین، قم، نشر بیدار، ۱۳۷۲ ش، ص ۵۴۹، باب صحو.
۷. همان، ص ۵۵۱.
۸. سجادی، جعفر، فرهنگ لغات و اصطلاحات عرفانی، نشر پیشین، ص ۵۳۲.
۹. دیوان بابا طاهر، ص ۳۱ با تصحیح مهدی قمشه الهی، تهران، نشر گنجینه، ۱۳۸۱ ش.

سلوک

منبع: نرم افزار پاسخ – مرکز مطالعات و پاسخ گویی به شبهات

ارسال یک پاسخ

توجه داشته باشید: آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

نظر شما پس از تایید مدیر منتشر خواهد شد.