(تعز من تشأ و تذل من تشأ، یغفر لمن یشأ) چگونه با عدالت خداوندسازگار است؟

0 54

مطالبی را که مفسران درباره این گونه آیات مطرح نموده اند، به اختصار بیان می کنیم:

برخی گفته اند: مقصود از انتساب افعالی چون ملک، عزت، ذلت و غفران و امثال آن به مشیّت و اراده خدا این نیست که کارهای او به گزاف و بی معیار باشد، بلکه منظور آن است که خداوند متعال در کارهای خود، از ناحیه کسی مجبور نیست. آنچه انجام می دهد، تنها با مشیّت و اراده خودش می باشد و در عین حال، تمام افعالش بر مصلحت دایمی جریان دارد. {V(ر.ک: علامه طباطبایی، تفسیر المیزان، ج ۳، ص ۱۳۹ و ج ۱۶، ص ۶۷، طبع آخوندی) V}

این گونه آیات در مقام افاده این نکته اند که خداوند یگانه منشأ تمام حقایق جهان هستی است. هیچ پدیده ای در جهان از تحت نظر او بیرون نیست و موجودات دیگر در اداره عالم شریک نیستند. هیچ کس نمی تواند او را برای انجام کاری تحت فشار قرار دهد. خداوند از هیچ چیز تأثیر نمی پذیرد. به تنهایی تصمیم می گیرد و بر اساس آن، عالم را تدبیر می کند. البته تمام تصمیماتش بر اساس مصلحت و حکمت است؛ زیرا او حکیم است و به کسی ظلم نمی کند.

برخی نیز گفته اند: مفهوم این گونه آیات این است که انسان در گرایش به ایمان یا کفر، هیچ نقشی ندارد. این خداست که کسی را به سوی ایمان یا کفر سوق می دهد؛ لذا انسان ها در پذیرش دین و یا کفر اختیاری ندارند. {V(ر.ک: فخر رازی، تفسیر کبیر، جلد ۸، صفحه ۶) V}

برخی آیات قرآن کریم، هدایت و ضلالت، عزّت و قدرت، رزق و سلامت و حتی حسنات و سیئات را به مشیّت و تقدیر الهی نسبت می دهد (مانند آیه ۴ سوره ابراهیم، آیه ۲۶ سوره آل عمران، آیه ۲۲ و ۵۸ سوره ذاریات و آیه ۸۱۷۹ سوره شعراء و آیه ۷۸ سوره نساء) برخی دیگر از آیات هدایت و ضلالت، عزت و قدرت و… را به خود انسان نسبت می دهد. (مثل آیه ۱۷ سوره فصلت، آیه ۵۳ سوره انفال، آیه ۴۷ سوره یس و آیه ۴۱ سوره روم)

باید توجه داشت که میان این دو گروه از آیات هیچ منافاتی و تناقضی وجود ندارد. سرّ مطلب -به تعبیر استاد مطهری(ره) این است که قضا و قدر، مشیّت و اراده و علم و عنایت حق تعالی، علتی است در طول علل طبیعی، نه در عرض آن ها. {V(ر.ک: شهید مطهری، مرتضی: مجموعه آثار، جلد ۱، صفحه ۴۱۷)V}

بنابراین همه چیز در عین این که فعل فاعل نزدیک خود است، فعل خداوند هم می باشد؛ لذا عزّتی که خداوند می بخشد در واقع به نتیجه رساندن آن مقدماتی است که به وسیله انسان انجام شده است و ذلّتی هم که خداوند دامن گیر انسان می کند، در حقیقت تحقق عینی بخشیدن به کارهای بدی است که از ناحیه انسان انجام گرفته است.

حاصل سخن این که، چون کارهای خدا از روی حکمت و علت است، باید علت ذلّت و عزّت را در خود شخص جست وجو کرد؛ لذا قرآن پیوسته ذلت را از آن کفار و بدکاران، بر اثر کفر و بدکاری می داند. خداوند می فرماید: {A{/Bضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ اَلذِّلَّهُ وَ اَلْمَسْکَنَهُ{/ …. ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کانُوا یَکْفُرُونَ بِآیاتِ اَللَّهِ وَ یَقْتُلُونَ اَلنَّبِیِّینَ بِغَیْرِ اَلْحَقِ {V(سوره بقره، آیه ۶۱)V} و نیز می فرماید: {A{/Bوَ اَلَّذِینَ کَسَبُوا اَلسَّیِّئاتِ}{/Bتَرْهَقُهُمْ ذِلَّهٌ{V(سوره یونس، آیه ۲۷)V} افزون بر آن، احادیثی هم در تایید این مدعا از جانب معصومین(ع) نقل شده است. {V(علامه مجلسی: بحارالانوار، جلد ۵، صفحه ۵۷، چاپ بیروت) V} برای آگاهی بیشتر ر.ک: هدایت در قرآن، آیهالله جوادی آملی، نشر رجاء.

ارسال یک پاسخ

توجه داشته باشید: آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

نظر شما پس از تایید مدیر منتشر خواهد شد.