خداوند در آیۀ 84 سورۀ انعام می فرماید: «وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَیَعْقُوبَ»؛ چرا از اسماعیل در این آیات، به عنوان فرزند ابراهیم نام برده نمی شود؟

 بنابر تصریح آیات قرآن کریم اسماعیل فرزند حضرت ابراهیم،[1] یکی از انبیای الاهی بود،[2] و در بسیاری از آیات قرآن از او یاد شده است. اما در تعدادی از آیات نامی از اسماعیل نیامده و تنها به یاد کردن اسحاق به عنوان فرزند ابراهیم، اکتفا شده است. از جمله این آیات، آیاتی است که در سؤال ذکر شده و در آن تنها به نام آوردن از اسحاق و فرزندش یعقوب اکتفا شده است.

نخست باید بگوییم که ذکر اسحاق، نفی فرزند بودن اسماعیل را نمی کند و با توجه به آیات صریح قرآن، اسماعیل به طور قطع فرزند حضرت ابراهیم است.

اما در این که چه چیزی سبب شد در این آیات، یادی از اسماعیل به میان نیاید، شاید به جهت اعجازی است که در تولد اسحاق بود. بنابر آیات قرآن تولد اسحاق با اعجازی همراه بود؛ زیرا ابراهیم و ساره هردو کهن سال بودند و به صورت عادی فرزند دار شدن آنها بعید بود، در این زمان خداوند به آنها نوید فرزندی را داد که حتی موجب شگفتی خود ابراهیم و ساره نیز شد.[3] البته فرزند دار شدن خود هدیه ای الاهی است و این موهبت در مورد اسماعیل نیز صادق است ولی به حسب شرایط، فرزند دار شدن به اسحاق موهبتی خاص بود؛ لذا می توان علت این گونه آیات در قرآن را به این مسئله نیز برگشت داد؛ لذا بعضی مفسران این نکته را بیان کرده اند و ما در لابه لای آیات آن را آورده ایم.

علاوه بر این، در بعضی از آیات مقام صحبت در مورد بنی اسرائیل است و به جهت مراعات بحث، به ذکر اسحاق و یعقوب اکتفا کرده و ما برای مثال دو آیه مورد بحث را بیان می داریم:

1. «وَ وَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَ يَعْقُوبَ كُلاًّ هَدَيْنَا وَ نُوحًا هَدَيْنَا مِن قَبْلُ وَ مِن ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَ سُلَيْمَنَ وَ أَيُّوبَ وَ يُوسُفَ وَ مُوسىَ‏ وَ هَرُونَ وَ كَذَالِكَ نجَزِى الْمُحْسِنِين».[4]

همان گونه که از ادامه این آیه به دست می آید، آیه در مقام بیان نسلی از ابراهیم بوده که توسط اسحاق ادامه پیدا کرد و به غیر از نوح که قبل از اینان بوده و خود آیه نیز متذکر این نکته شده، همه انبیای مذکور در آیه از فرزندان اسحاق هستند.

البته نکته دیگری نیز توسط مفسران در مورد ذکر نکردن اسماعیل آمده است، به این که تولد اسحاق از مادر عقيمى همچون ساره آن هم در سن پيرى بوده و این موضوع بسيار عجيب و موهبتى غير منتظره بود؛[5] و به همین جهت در این آیه اسحاق را نام برده است. این حکمت در آیات دیگر نیز صادق است.

2. «فَلَمَّا اعْتزَلَهُمْ وَ مَا يَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ وَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَ يَعْقُوبَ  وَ كلاُّ جَعَلْنَا نَبِيًّا».[6]

در ذکر یعقوب به جای اسماعیل در این آیه احتمالی وجود دارد «كه خواسته است به توالى شجره نبوت در بنى اسرائيل اشاره كند، چون از دودمان يعقوب جمع كثيرى از انبياء بوده‏ و مؤيد اين معنا جمله  «وَ كُلًّا جَعَلْنا نَبِيًّا» است».[7]

علاوه بر این، در تعدادی از آیات که موضوع آنها کعبه و بنای آن است، تنها اسم اسماعیل به میان آمده و نامی از اسحاق برده نشده[8] و این شاهدی است بر روش قرآن که در هر مقام نام مناسب با آن مقام را آورده است.

در نهایت به نظر می رسد ذکر اسماعیل در بعضی آیات و یاد کردن اسحاق در بعضی دیگر به حسب مقتضای بحث بوده است و هیچ کدام نفی دیگری را نمی کنند.

 

[1]. ابراهیم، 39؛ «حمد خداى را كه در پيرى، اسماعيل و اسحاق را به من بخشيد مسلّماً پروردگار من، شنونده (و اجابت كننده) دعاست».

[2]. مریم، 54؛ «و در اين كتاب (آسمانى) از اسماعيل (نيز) ياد كن، كه او در وعده‏هايش صادق، و رسول و پيامبرى (بزرگ) بود!».

[3]هود، 72؛ «قالَتْ يا وَيْلَتى‏ أَ أَلِدُ وَ أَنَا عَجُوزٌ وَ هذا بَعْلي‏ شَيْخاً إِنَّ هذا لَشَيْ‏ءٌ عَجيبٌ»؛ « گفت: «اى واى بر من! آيا من فرزند مى‏آورم در حالى كه پير زنم، و اين شوهرم پير مردى است؟! اين راستى چيز عجيبى است».

[4]. انعام، 84؛ «و اسحاق و يعقوب را به ابراهيم بخشيديم، [و] هر يك را هدايت كرديم، و [نيز] نوح را پيش از اين هدايت نموديم، و از فرزندان او داود و سليمان و ايوب و يوسف و موسى و هارون را [هدايت كرديم‏] و اين گونه نيكوكاران را پاداش مى‏دهيم».

[5]. مكارم شيرازى، ناصر، تفسير نمونه، ج 5، ص 324، دار الكتب الإسلامية، تهران، چاپ اول، 1374 ش.

[6]. مریم، 49؛ «پس هنگامى كه از آنان و آنچه جز خدا مى‏پرستيدند، كناره گرفت، اسحاق و يعقوب را به او بخشيديم و هر يك را پيامبر قرار داديم».

[7]. طباطبايى، سيد محمد حسين، الميزان فى تفسير القرآن، ج 14، ص 61-62، انتشارات جامعه‏ مدرسين، قم، چاپ پنجم، 1417 ق.

[8]. بقره، 128؛ «ما به ابراهيم و اسماعيل امر كرديم كه خانه مرا براى طواف‏كنندگان و مجاوران و ركوع‏كنندگان و سجده كنندگان، پاك و پاكيزه كنيد».

 

منبع : اسلام کوئست