تحریم زندگی

سیاست راهبردی دشمنان اسلام

علی ملکوتی نیا

مقدمه: تحریم آب و تشنه  نگه داشتنِ حریف در جنگ، تحریم زندگی است؛[1] این کار، سیاست ناجوانمردانه و روش خصمانه ای است که دشمنان اسلام از گذشته تاکنون به هدف از پا درآوردن جبهة مسلمانان به کار گرفته و به وسیلة آن بر سیاهیِ دل و خباثت جانِ خود افزوده اند.

در حادثة کربلا، سپاه عمر سعد به دستور ابن زیاد، از رسیدن آب به خیمه گاه امام حسین (ع) جلوگیری کردند. از روز هفتم محرم، عمر سعد کسی را به نام عَمرو بن حجّاج با پانصد سوار بر شریعة فرات مأمور کرد. آنان فرات را در محاصرة خویش قرار دادند و به مدت سه روز تا لحظة شهادت امام حسین (ع) نگذاشتند اصحاب او از فرات، آب بردارند. این کار که به تشنگی امام و اصحاب و فرزندان آن حضرت در روز عاشورا انجامید، از تلخ ترین و سوزناک ترین حادثه های کربلا بود و امام و یاران و اطفالش از جمله حضرت علی أصغر (ع) که کودکی شیرخواره بود، لب تشنه ماندند و سرانجام با کامی عطشان به شهادت رسیدند. به گفتة محتشم کاشانی:

از آب هم مضایقه کردند کوفیان
خوش داشتند حُرمت مهمان کربلا
زان تشنگان، هنوز به عَیّوق[2] می رسد
فریاد العَطش، ز بیابان کربلا[3]

تحریم آب

حکایت بازداشتن امام حسین (ع) و یارانش از آب در روز هفتم محرم و قصة تحریم آب از این قرار بود که به گزارش حمید بن مسلم أزدی، نامه ای از عُبَیدالله زیاد، برای عمربن سعد آمد که متن آن چنین بود: «أمّا بَعْدُ، حُلْ بَیْنَ الْحُسَینِ و أصْحَابِهِ و بَیْنَ  الْمَاءِ فَلَا یَذُوقُوا مِنْهُ قَطرَۀً؛[4] أما بعد میان حسین و یارانش و آب، مانع شو تا قطره ای از آن را نچشند.»

عمر بن سعد، عَمرو بن حَجّاج را با پانصد سوار، روانه کرد و بر شریعة (آب راهِ) فرات، فرود آمدند تا میان امام حسین (ع) و یارانش و آب، مانع شوند و نگذارند آنها قطره ای از آن بنوشند. این جریان، سه روز پیش از شهادت سیدالشهداء (ع) بود. عبدالله بن أبی حُصَین أزدی بَجَلی، با امام حسین (ع) رویارو شد و فریاد زد: «یَا حُسَیْن! أَ لَا تَنْظُرُونَ إِلَی  الْمَاءِ کَأنَّهُ کَبِدُ السَّماءِ؟! لَاتَذوقُونَ مِنْهُ قَطْرَۀً وَاحِدَۀً حَتَّی تَمُوتُوا عَطَشاً؛[5] ای حسین! آیا به آب نمی نِگری که مانند سینة آسمان[، صاف و زلال] است؟! به خدا سوگند، قطره ای از آن را نمی چشی تا تشنه بمیری!»

امام حسین (ع) در پاسخ گفت: «أَلَّلهُمَّ أقتُلهُ عَطَشاً وَ لَا تَغْفِر لَهُ أبَدَاً؛[6] خدایا! او را تشنه بمیران و هیچ گاه او را نیامرز!»، خداوند عالَم، دعای حضرت را مستجاب فرمود و این ظالم را از تشنگی شدید، کُشت.

ابن سعد در بستن آب به سوی امام حسین (ع) و یارانش، دو هدف عمده را دنبال می کرد: یکی نرسیدن آب به خیمه گاه امام حسین (ع) و دیگری جلوگیری از روستاییانی که ممکن بود از راه آب فرات (رودخانه ای در شمال شرقی کربلا) خود را به اردوگاه امام حسین (ع) برسانند و او را یاری کنند.[7]

سرآغاز سیاست سیاهِ تحریم

سرچشمه و منشأ سیاستِ سیاهِ تحریم به دوران آغازین اسلام؛ سال هفتم بعثت، بر می گردد. روزگاری که «قریش، شوکت پیامبر اکرم (ص) و یاران وی، عزّت مهاجران در حبشه و گسترش اسلام در میان قبایل را دیدند و آنگاه که تلاشهای خود را در ستیز با آیین پیامبر [آیین یکتاپرستی]، شکست خورده یافتند، درصدد برآمدند تا به تجربة جدیدی دست بزنند. این اقدام جدید؛ محاصرة اقتصادی و اجتماعی بنی هاشم و ابوطالب بود. بدین ترتیب که یا محمد را تحویل دهند تا قریش او را بکُشد، یا محمد از آیین خویش دست بردارد؛ یا همگی از گرسنگی و خواری بمیرند، بدون اینکه مسئولیت این کار بر عهدة شخص معینی باشد. به این منظور، قریش پیمانی را نوشتند و در آن بر ضدّ بنی هاشم تعهّد کردند: از آنان زن نگیرند، به آنان زن ندهند؛ چیزی به آنان نفروشند و چیزی از آنها نخرند و با آنان در هیچ کاری همراه نشوند، مگر اینکه محمد را تحویل دهند تا وی را بکُشند. چهل نفر از سران قریش [هیئت عالی قریش] این پیمان را امضا و مهر نموده و در داخل کعبه، آویزان کردند.»[8]

به موجب این اعلامیه، قریش بازارها را به روی مسلمانان بستند؛ غذایی وارد مکّه نمی شد و همه گونه خرید و فروش با هواداران پیامبر اکرم (ص) تحریم شد؛ ارتباط و معاشرت با آنان ممنوع گردید؛ در تمام پیشامدها از مخالفان پیامبر، طرفداری شد. ابوطالب (ع)، یگانه حامی پیامبر، از عموم خویشاوندان در یاری پیامبر، یاری طلبید و دستور داد که همة آنها از محیط مکّه به درّه ای که در میان کوه های مکّه قرار داشت، و به شِعب ابی طالب معروف بود و دارای خانه های محقّر و سایبانهای مختصری بود، منتقل شوند و در آنجا زندگی کنند و از محیط زندگی مشرکان دور باشند. این وضعیت، سه سال تمام طول کشید. فشار و سخت گیری به حدّ عجیبی رسید. نالة دلخراش فرزندان بی هاشم به گوش سنگ دلان مکّه می رسید، ولی در دل آنها تأثیر نمی کرد. جوانان و مردان با خوردن یک دانه خرما در شبانه روز زندگی می کردند. گاهی یک دانة خرما را دونیم می کردند.[9]

شدّت عمل قریش در اجرای عهدنامة [ظالمانه]، ذرّه ای از صبر و بردباری مسلمانان نکاست. سرانجام پیک وحی، نازل گردید و گزارش داد: موریانه تمام آن پیمان را که قریش نوشته و مُهر کرده بودند، خورده است؛ جز جملة نخست آن: «بِسمِکَ اللّهم» که قریش نامه های خود را با آن آغاز می کردند، بر جای خود باقی است.[10] با این خبر غیبی، تحریمهای ظالمانة قریش به شکل مفتضحانه ای پایان یافت و بدین شکل، مقاومت و ایستادگی پیامبر اکرم (ص) و مسلمانان به ثمر نشست.

تحریم در صفّین

از خطبة 51 نهج البلاغه، چنین بر می آید که روزگاری شامیان نیز به فرماندهی معاویه در صحرای صفّین، شریعة فرات را بستند و سپاهیان کوفه را از دستیابی به آب، مانع شدند تا سپاهیان کوفه از تشنگی هلاک شوند. امام علی (ع) در آن هنگام خطاب به سپاهیان خود فرمود: «قَدِ اسْتَطْعَمُوكُمُ الْقِتَالَ فَأَقِرُّوا عَلَى مَذَلَّةٍ وَ تَأْخِيرِ مَحَلَّةٍ أَوْ رَوُّوا السُّيُوفَ مِنَ الدِّمَاءِ تَرْوَوْا مِنَ الْمَاءِ فَالْمَوْتُ فِي حَيَاتِكُمْ مَقْهُورِينَ  وَ الْحَيَاةُ فِي مَوْتِكُمْ قَاهِرِينَ...»؛[11] [شامیان] با بستن آب، شما را به پیکار دعوت کردند، اکنون بر سر دو راهی قرار دارید: یا به ذلّت و خواری بر جای خود بنشینید و یا شمشیرها را از خون آنها سیراب سازید تا از آب سیراب شوید. پس بدانید که مرگ در زندگیِ همراه با شکست شما است، و زندگیِ جاویدان در مرگِ پیروزمندانة شما است.»

این سخنان اصحاب امام را به خروش درآورد و از این رو به فرمان امام، خط شکنان سپاه به فرماندهی امام حسن مجتبی (ع) حمله کردند، سپاه معاویه را کنار زدند و آب را در اختیار گرفتند، امّا امام علی (ع)، دستور داد: آب برای هر دو لشکر آزاد باشد، این عمل جوانمردانة امام باعث بیداری بسیاری از شامیان شد که برخی از آنان به سپاه امام پیوستند.[12]

تحریم، ادامه دارد!

امروزه جمهوری اسلامی ایران، داعیه دار حکومت نبوی و سیاست علوی و ادامه دهندة همان راه روشنی است که پیامبر اکرم (ص) و امام علی (ع)، پیش روی ملتهای آزاده گذاردند.

کشور پهناور ایران اسلامی به دلیل برخورداری از روحیة جوانمردی و مقاومت در برابر نظام استکباری، از گذشته تا کنون، هدف تهاجمهای متعددی قرار گرفته است. از جملة این تهاجمها و تهدیدها، «تحریمهای اقتصادی» است که از آن به «جنگ اقتصادی» تعبیر می کنیم. چون دشمنان با تجربة ناکامی در جنبه های نظامی و امنیتی در طول سالیان گذشته، اکنون با پیش گرفتن سیاست تحریمهای ظالمانه علیه ایران، درصدد ایجاد فشار و بحران در زمینة اقتصادی اند.

جَنگ اقتصادی

وقتی سخن از جَنگ به میان می آید، ذهنها به سوی مبارزة نظامی کشیده می شود. در حالی که غیر از حوزة نظامی و تسلیحاتی، حوزه ها و میدانهای دیگری نیز وجود دارد؛ جنگ جمعیتی، جنگ تغذیه ای، جنگ اقتصادی، جنگ فرهنگی و رسانه ای از جملة ساحتهای مبارزة خصمانه است که امروزه ایران اسلامی در این حوزه ها و میدانها توأمان در حال دفاع و مقابله با دشمنان داخلی و خارجی است.

به اعتقاد مقام معظم رهبری>؛ «امروز عرصة  اقتصاد، به  خاطر سیاستهای خصمانة  آمریکا، یک عرصة  کارزار است، یک عرصة  جنگ است، جنگی از نوع خاص. در این عرصة  کارزار، هر کسی بتواند به نفع کشور تلاش کند، جهاد کرده است. امروز هر کسی بتواند به اقتصاد کشور کمک بکند، یک حرکت جهادی انجام داده است. این جهاد است؛ البتّه جهادی است که ابزار خودش را دارد، شیوه های مخصوص خود را دارد، باید این جهاد را همه با تدبیر مخصوص خود و سلاح مخصوص خود انجام بدهند».[13]

ایشان در جای دیگر فرمودند: «ما چند سال پیش اقتصاد مقاومتی را مطرح کردیم همة کسانی که ناظر مسائل گوناگون بودند، می توانستند حدس بزنند که هدف دشمن، فشار اقتصادی بر کشور است. معلوم بود و طراحی ها نشان می داد که اینها می خواهند بر روی اقتصاد کشور متمرکز شوند. اقتصاد کشور ما برای آنها نقطة  مهمی است. هدف دشمن این بود که بر روی اقتصاد متمرکز شود، به رشد ملی لطمه بزند، به اشتغال لطمه بزند، طبعاً رفاه ملی دچار اختلال و خطر شود، مردم دچار مشکل شوند، دلزده بشوند، از نظام اسلامی جدا شوند؛ هدف فشار اقتصادی دشمن این است و این محسوس بود.»[14]

تحریم؛ تنها ابزار دشمن در جَنگ اقتصادی

تحریم اقتصادی یا سانکسیون (Sanction)، تنها ابزار دشمنان اسلام در مقابله با اقتدار و عزّت ایران اسلامی است. از نگاه کارشناسان؛ تحریمها علیه ایران به مجموعه اقداماتی اطلاق می شود که از سوی قدرتهای دنیا در جهت تنبیه حکومت ایران یا وادارکردن این کشور به انجام یا عدم انجام عملی به کار گرفته شده است.[15]

امروزه در جنگ اقتصادی، تنها ابزار دشمن برای مقابله  با طرف مقابل، همین «تحریم اقتصادی» است. به اینکه؛ دشمن با ایجاد محدودیتها راه صادرات و واردات محصولات و نیازمندی های یک کشور را مسدود می کند تا شاهد فلج شدن آن کشور باشد و در نتیجه به وابستگی آن کشور به دولتهای استکباری بیانجامد.

هدف اصلی تحریمها

به نظر می رسد هدف دشمنان از تحریمها در جنگ اقتصادی، «تغییر رفتار» و سپس «تغییر ساختار» نظام اسلامی و براندازی آن است. از این رو مقام معظم رهبری> فرمودند:

«یکی از واقعیتهای موجود کشور - که امروز بیش از سالهای گذشته هم این واقعیت به رخ نظام اسلامی کشیده می شود - وجود فشارها و تهدیدهاست. کشور با زورآزمائی چند قدرت و دولت مستکبر روبه رو است ادعای اینکه این فشارها، این تحریمها، این محاصره ها، این دشمنی ها و خصومتها به خاطر مسئله  سلاح هسته ای و مسئله  توان هسته ای است، یک دروغ است. واقعیت این است که مخالفت آنها به خاطر اصل انقلاب و اصل تشکیل نظام اسلامی است. اینها در این منطقه با خیال راحت داشتند حکومت می کردند. کشوری مثل ایران با این منابع سرشار، با این امکانات فراوان، توی مشت آنها بوده است؛ هر کار می خواستند، می کردند؛ هر تصمیمی می خواستند، می گرفتند؛ از امکانات این کشور در پیشبرد مقاصد خودشان همة استفاده ها را می کردند، ولی الان از آن محروم شده اند. فقط این هم نیست؛ این حرکت موجب شده است که این داعیه و این انگیزه در دنیای اسلام بیدار شود، که امروز نشانه هایش را در شمال آفریقا و در خاورمیانه و در همة  کشورها و ملتها داریم مشاهده می کنیم؛ اینها از این ناراحتند. نقطة کانونی، جمهوری اسلامی است؛ میخواهند به جمهوری اسلامی ضربه وارد کنند و این را عبرتی قرار بدهند برای دیگران؛ انگیزة واقعی این است».[16]

ایشان در جای دیگر تأکید کردند: «هدف دشمنان ملّت ایران این است که نگذارند این کشور و این ملّت به جایگاه شایستة  خودش، آن جایگاه تمدّنی، برسد؛ [چون ] احساس کرده اند که این حرکت در کشور آغاز شده؛ تحریمها به خاطر این است».[17] «دشمنان ما صریحاً می گویند که هدفشان از فشارهای اقتصادی یک هدف سیاسی است. هدف آنها این است که مردم ایران را در مقابل نظام اسلامی قرار بدهند».[18]

با این توصیف؛ هدف اصلی تحریمها فشار اقتصادی بر مردم و ایجاد آشوب در ایران است.[19] تا به این وسیله مردم ایران از آرمانها و رفتارهای استکبارستیزانة خود دست بردارند و به تدریج ساختار نظام اسلامی به صورت ریشه ای و بنیادی تغییر کند و در نهایت، مضمحل و نابود گردد.

آغاز تحریمها بر علیه ایران اسلامی

عمدة تحریمها علیه ایران پس از وقوع انقلاب ۵۷ بعد از اشغال سفارت آمریکا در تهران شکل گرفت و در پی چالش بر سر برنامة هسته ای ایران شدت بیش تری یافت. برنامه اتمی ایران از سال ۸۵ و به دنبال ارجاع پرونده این کشور از آژانس بین المللی انرژی اتمی به شورای امنیت، با تحریمهای مختلفی مواجه شده است. تحریمهای ایران را از نظر تحریم کنندگان می توان به ۴ دسته کلی تقسیم بندی کرد: تحریمهای چندجانبه هم چون تحریمهای شورای امنیت سازمان ملل، تحریمهای اتحادیه اروپا، تحریمهای تک جانبه از سوی کشورهای مختلف مانند ایالات متحده و تحریمهای کنگره آمریکا.[20]

تحریمهای آمریکا علیه ایران اینگونه آغاز شد: سه روز پس از تسخیر سفارت آمریکا در تهران، جیمی کارتر رئیس جمهور آمریکا، دو نماینده اعزام کرد تا پیام او را برای امام خمینی بیاورند. اما پس از آنکه امام خمینی اجازه نداد نمایندگان کارتر برای رساندن پیام کارتر وارد ایران شوند، دولت آمریکا تصمیم گرفت که ایران را مجازات کند. نخستین اقدام تنبیهی در تاریخ 17 آبان 1358 (هشتم نوامبر 1979) صورت گرفت. وزیر امور خارجه آمریکا براساس دستورالعمل کارتر مانع ارسال محموله ای به ارزش300 میلیون دلار شامل قطعات یدکی نظامی به ایران شد. در صورتی که بهای این سفارش، پیش از آن پرداخت شده بود. در تاریخ 21 آبان 1358 (12 نوامبر 1979) نیز، کارتر بنابر ملاحظات امنیت ملی اعلام کرد که تحولات اخیر در ایران، تهدیدی برای امنیت ملی آمریکا از ناحیه واردات نفت و محصولات نفتی است و این تحولات تهدیدی برای امنیت ملی آمریکاست، زیرا آمریکا برای تأمین نفت خام به ایران متکی بوده است. به این ترتیب واردات نفت خام یا فرآورده های مشتق از نفت تصفیه شده، از ایران ممنوع شد. کارتر سپس در تاریخ 23 آبان 1358 (14 نوامبر 1979) با صدور دستورالعمل اجرایی، دارایی های ایران که 12 میلیارد دلار بود در بانکهای دولتی و خصوصی داخل و خارج از آمریکا بلوکه کرد.[21] و این روند تا امروز به شکل های مختلف ادامه داشته است به گونه ای که هر روز از سوی آمریکا، اروپا، انگلیس، سوئیس و سایر کشورهای استکباری بر تعداد و کیفیت تحریمهای نظامی، نفتی، بانکی، انرژی، بیمه ای، فناوری هسته ای ایران افزوده می شود.

ضرورت مقاومت در برابر تحریمها

از آنجا که تحریمهای صورت گرفته از سوی دشمنان ایران اسلامی، ظالمانه و در نهایت بی انصافی است و به فرمودة قرآن کریم؛ ظلم با مقاومت و قیام مجاهدانه، مضمحل خواهد شد. ]وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمين [؛[22] «و خداوند هدایت نمی کند قوم ستمگر را.» ]وَ قالَ الَّذينَ كَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ أَرْضِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ في  مِلَّتِنا فَأَوْحى  إِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمين[؛[23] «كافران به پيامبران خود گفتند: ما قطعاً شما را از سرزمين خود بيرون خواهيم كرد، مگر اينكه به آيين ما بازگرديد! در اين حال، پروردگارشان به آنها وحى فرستاد كه: ما ظالمان را هلاك مى كنيم!»

بنابراین؛ به فرمودة ولی امر مسلمین؛ مقام معظم رهبری>؛ «واقعیت این است که اگر کشور در مقابل فشارهای دشمن - از جمله در مقابل همین تحریمها - مقاومت مدبّرانه بکند، نه فقط این حربه (تحریم) کُند خواهد شد، بلکه در آینده هم امکان تکرار چنین چیزهائی دیگر وجود نخواهد داشت؛ چون این یک گذرگاه است، این یک بُرهه است؛ کشور از این بُرهه عبور خواهد کرد»[24].

همانطور که پیامبر اکرم (ص) و یاران وی در محاصرة اقتصادی مشرکان و امام علی (ع) در محاصرة آب، از خود استقامت و شجاعت نشان دادند تا سرانجام، دشمنان لجوج اسلام به زانو درآمده و در مقابل ایمان و مقاومت مسلمانان، عرصه را رها نمودند و جامعة مسلمانان از این بُرهة تلخ و ناگوار، سرافرازانه عبور کردند.

امروز نیز برای پیروزی در جنگ اقتصادی، تنها راه، ایستادگی، مقاومت و مدیریت اقتصاد کشور است.

مدیریت مصرف؛ راهبرد اساسی

مقاومت در برابر فشارها و تحریمهای ظالمانة دشمنان در عرصة اقتصادی؛ «مدیریت مصرف» است، که یکی از ارکان اقتصاد مقاومتی به شمار می آید.

مقام معظم رهبری> در این باره اینگونه فرمودند: «مسئله مدیریت مصرف، یکی از ارکان اقتصاد مقاومتی است؛ یعنی مصرف متعادل و پرهیز از اسراف و تبذیر. هم دستگاه های دولتی، هم دستگاه های غیر دولتی، هم آحاد مردم و خانواده ها باید به این مسئله توجه کنند؛ که این واقعاً جهاد است. امروز پرهیز از اسراف و ملاحظه  تعادل در مصرف، بلاشک در مقابل دشمن یک حرکت جهادی است؛ انسان می تواند ادعا کند که این اجر جهاد فی سبیل اللّه  را دارد. یک بُعد دیگرِ این مسئله  تعادل در مصرف و مدیریت مصرف این است که ما از تولید داخلی استفاده کنیم؛ این را همه  دستگاه های دولتی توجه داشته باشند-  دستگاه های حاکمیتی، مربوط به قوای سه گانه - سعی کنند هیچ تولید غیر ایرانی را مصرف نکنند؛ همت را بر این بگمارند. آحاد مردم هم مصرف تولید داخلی را بر مصرف کالاهائی با مارکهای معروف خارجی - که بعضی فقط برای نام و نشان، برای پُز دادن، برای خودنمائی کردن، در زمینه های مختلف دنبال مارکهای خارجی می روند - ترجیح بدهند. خود مردم راه مصرف کالاهای خارجی را ببندند».[25]

راهکارهای مبارزه با شبکة تحریمها

مقام معظم رهبری> یکی از راهکارهای مبارزه در این میدان را حمایت از تولید ملّی و کار و سرمایة ایرانی عنوان کرده اند. و در کنار توصیه به اجتناب از اسراف و تضییع منابع عمومی، «مصرف محصولات داخلی» را از مردم و مسئولین، خواستار شده اند.[26]

نقش مردم در جنگ اقتصادی

ا. مصرف کالای ایرانی[27]

به نظر می رسد؛ با توجه به شرایط حال و آیندة نظام اسلامی ایران و مجموعة استعدادها و ظرفیتها و نیز تهدیدهای اقتصادی دشمنان، باید مردم در حلّ مشکلات اقتصادی کشور و پیروزی در مصاف با تحریمهای استکباری، وارد میدان شده و با غیرت اسلامی ـ ایرانی، در جبهه های سخت مبارزه، نقشی مؤثر ایفا کنند، و مسئولیت آنها این است که؛ با جدّیت تمام از مصرف محصولات خارجی پرهیز نموده و به مصرف کالای ایرانی بپردازند، همانطور که عالمان شیعه از جمله؛ آیت الله آقا نجفی اصفهانی و برادرشان شهید حاج آقا نور الله اصفهانی در دوران هجوم اقتصادی غرب به ایران(دورة قاجار) با بیان و عمل خود به این مهم پرداختند.[28]

2. پرهیز از اسراف

دومین گام اساسی در میدان مبارزه با تحریمهای اقتصادی، اجتناب از اسراف است. بدیهی است که مصرف از مؤلفه های اساسی زندگی بشر است که نباید شکل طبیعی خود را از دست بدهد و به اسراف تبدیل شود. مصرف باید به عنوان یک پدیدة حیاتی در خدمت انسان باشد نه آنکه انسان به خدمت او درآید. در این صورت، وسیله به هدف، مبدّل شده و همة قوای مادّی و معنوی انسان را به خود مشغول می دارد. انسانهای اسرافکار، بَرده و وابسته به نیازهای بی مهار خود خواهند بود.

از این رو آموزه های اسلامی از مردم را به وارستگی، قناعت و پرهیز از اسراف و مصرف گرایی فرا می خواند و اسرافکاران را برادران شیطان معرفی می کند؛ ]إِنَّ الْمُبَذِّرينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطينِ وَ كانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُورا[؛[29] «چرا كه اسرافكاران برادران شيطانهايند، و شيطان همواره نسبت به پروردگارش ناسپاس بوده است.» و از انسانهایی که روح مصرف گرایی دارند و همواره در پی پاسخگویی به نیازهای کاذب و زیاده خواهانة خود هستند، به عنوان افرادی یاد شده است که از نگاه مهرآمیز خداوند متعال بی بهره اند؛ ]وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفين [؛[30] «زياده روى مكنيد كه او اسرافكاران را دوست ندارد.»

در روایت صحیحی از امام رضا (ع) نقل شده است که ایشان اسراف و تبذیر را جزو گناهان کبیره به حساب آورده است.[31]

امام علی (ع) نیز به آثار زیانبار اسراف توجّه نموده و فرمودند: «كَثرَةُ السَّرَفِ تُدَمِّرُ؛[32] اسرافِ  فراوان، [زندگى را] نابود مى سازد.»

ایشان در جای دیگر در پرهیز از مصرف گرایی و اسراف فرمود: «فَدَعِ الإسرافَ مُقتصداً، وَ اذكُر فِي اليومِ غَداً، و أمسِك مِن المالِ بِقَدر ضَرورتِك ؛[33] با اقتصاد (ميانه روى در مصرف) از اسراف بپرهيز، و امروز به ياد فردا باش، و از مال خود به اندازة ضرورت نگاه دار!»

معیارهای اسراف

در حُرمت اسراف و آثار زیانبار آن در زندگی دنیا و آخرت انسان، تردیدی نیست، آنچه نیاز به توجّه و بررسی دارد، ارائه معیارهایی برای شناسایی مصادیق اسراف است. این معیارها را می توان از مسیر مطالعه و تحلیل آیه ها و روایت ها به دست آورد.

در این مجال به دلیل پرهیز از اطالة کلام، نتیجة یکی از پژوهشهای علمی را دربارة معیارها و شاخصهای اسراف، مطرح می کنیم.

«معیارهای فقهی اسراف»[34] بهترین تحقیقی است که در این باره صورت گرفته است، در این تحقیق، شاخصهای ذیل به عنوان معیارهای اساسی اسراف از نگاه قرآن و حدیث، و کلمات فقهای اسلامی معرفی شده است:

1. اتلاف و تضییع مال؛ 2. مصرف بالاتر از سطح زندگی عمومی؛ 3. مصرف فراتر از توان مالی؛ 4. بخشش بیش از حدّ؛ 5. صرف مال در معصیت و گناه؛ 6. عدم رعایت اولویت در به کارگیری سرمایه های شخصی و ملی.

____________________________________________________

[1]. زیرا آب، مایة حیات و زندگی است؛ «وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْ‏ءٍ حَيٍّ أَ فَلا يُؤْمِنُون‏» انبیاء/ 30.

[2]. عَیّوق، یکی از ستاره‏های آسمان است که به زعم برخی از ستاره‏شناسان، این ستاره، سهمی در ریزش باران دارد.

[3]. دیوان محتشم کاشانی، علی بن احمد(م 996ق)، به کوشش: معرعلی گرکانی، نشر سنایی، تهران، چاپ اول، 1387ش، ص323.

[4]. شهادت‏نامة امام حسین(ع) بر پایة منابع معتبر، محمد محمدی ری شهری، نشر دارالحدیث، قم، چاپ سوم، 1390ش، صص 420 – 421 به نقل از تاریخ طبری، محمد بن جریر طبری، دار احیاء التراث، بیروت، 1967م، ج‏5، ص‏412.

[5] . همان.

[6]. همان.

[7] . کوثر کربلا، آیت‏الله جوادی آملی، مرکز نشر اسراء، قم، چاپ اول، 1391ش، ص236 به نقل از مقتل‏الحسین، خوارزمی، مطبعۀ الزهرا، نجف، 1367ق، ج‏1، ص‏346.

[8]. سیرة صحیح پیامبر أعظم-، علامه سید جعفر مرتضی عاملی، ترجمه: دکتر محمد سپهری، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشة اسلامی، تهران، چاپ اول، 1391ش، ج‏1، ص‏537.

[9]. فرازهایی از تاریخ پیامبر اسلام-، آیت‏الله جعفر سبحانی، نشر مشعر، تهران، چاپ سیزدهم، 1381ش، صص148 – 149.

[10]. همان، صص 150 – 152.

.[11] نهج‏البلاغه، سید رضی، تصحیح: صبحی صالح، نشر هجرت، قم، 1414ق، ص88، خطبة 51.

.[12] نهج‏البلاغه، سیدر ضی، ترجمه: محمد دشتی، نشر محدّث، قم، چاپ اول، 1390ش، ص‏73، ذیل خطبة 51.

[13]. بیانات مقام معظم رهبری> در حرم مطهر رضوی، تاریخ 1/1/1394ش.

[14] . بیانات مقام معظم رهبری> در دیدار با کارگزاران نظام، تاریخ 3/5/1391ش.

[15] . دانشنامة آزاد ویکی پدیا، به نشانی: www.fa.wikipedia.org.

[16]. بیانات مقام معظم رهبری> در دیدار با کارگزاران نظام، تاریخ 3/5/1391ش.

[17]. بیانات مقام معظم رهبری> در دیدار با اساتید دانشگاه‏ها، تاریخ 13/4/1394ش.

[18]. بیانات مقام معظم رهبری> در حرم مطهر رضوی، تاریخ 1/1/1394ش.

[19]. روزنامة کیهان، به نقل از: گری سیمور (مشاور پیشین باراک اوباما در امور کنترل تسلیحات و خلع سلاح) در تاریخ: 26/12/1392ش، به نشانی: www.kayhan.ir.

[20]. دانشنامة آزاد ویکی پدیا، به نشانی: www.fa.wikipedia.org.

[21]. روزنامة کیهان، «ردپای60 سال خیانت و جنایت؛ روایتی مستند از دخالتها و جنایات‌ آمریکا در ایران 1392-1332»، کامران غضنفری، در تاریخ: 16/1/1394ش، به نشانی: www.kayhan.ir .

[22]. بقره/258.

[23]. ابراهیم/13.

[24]. بیانات مقام معظم رهبری> در دیدار با کارگزاران نظام، تاریخ 3/5/1391ش.

[25]. بیانات مقام معظم رهبری> در دیدار با کارگزاران نظام، تاریخ 3/5/1391ش.

.[26] بیانات مقام معظم رهبری> در دیدار با مردم آذربایجان، تاریخ 29/11/1393ش.

[27]. نگارنده در مقالة جداگانه ‏ای با عنوان «مصرف کالای ایرانی؛ راهکار مبارزه در جنگ اقتصادی» به دلایل وجوب استفاده از کالای ایرانی و آثار و برکات آن در زندگی پرداخته است. بنگرید به: ماهنامة مبلغان، شمارة 192.

[28]. نگاه کنید به: مقالة «نقش علمای شیعه در حمایت از تولید ملی و کار و سرمایة ایرانی در دورة قاجار»، مهدی ابوطالبی، دوفصلنامة تاریخ در آینة پژوهش، موسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی)، قم، پاییز و زمستان 1392ش، شمارة 35.

[29] . اسراء/ 27.

.[30] انعام/ 141.

.[31] عيون أخبار الرضا%، صدوق قمی (ابن بابويه، محمد بن على)، نشر جهان، تهران، چاپ اول،1378 ق، ج2، ص‏127.

[32]. غررالحكم و دررالكلم، عبد‏الواحد بن محمد تمیمی آمدی، دارالكتاب‏ الإسلامي، قم، چاپ دوم، 1410 ق، ح 7122.

[33]. الحياة، محمدرضا حکیمی و همکاران، ترجمه: احمد آرام،  دفتر نشر فرهنگ اسلامى، تهران، چاپ اول،1380ش، ج‏4، ص‏191.

[34]. مقالة «معیارهای فقهی اسراف»، سیدمحمدکاظم رجایی و مهدی خطیبی، فصلنامة علمی - پژوهشی اقتصاد اسلامی، موسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی)، قم، شمارة 45، بهار 1391ش.

برچسب‌ها: